Armenian National Education Committee

A CD of Seven Songs and Seven Stories Told in Western Armenian

2012-02-21T15:17:00.001-05:00

Եւ երկինքէն եօթը խնձոր ինկաւ... This is the title of a CD with seven Armenian stories (told in Western Armenian) for children between the ages of 5 to 12. Each story has a song and inside the package there’s also a booklet, where you can find the song lyrics and the story characters in black and white, so the child could color them.
The CD was released in December 2011 in Aleppo, Syria.
"Azad-Hye" interviewed Nanor Mikayelian, one of the persons behind the project (and the singer of the seven songs):

The title is so eye-catching. How did you choose it?
The package as a whole is eye-catching I’d say. It’s supposed to grab children’s attention and then win their hearts. As for the title, you know, at the end of any Armenian story, the storyteller says “And three apples fell down from the sky; one for me, one for you and one for the one who got the moral of the story”. Since we included seven stories in this CD, we decided to keep the number seven going.

Why did you decide to tell your stories in an audio form?
Well, first of all, only a small percentage of our children nowadays read Armenian books. We also lack libraries, radio stations and puppet shows for Armenian children in the Diaspora; this was the easiest way to reach to as many kids as possible. We wanted the children to know about Noah’s Ark, to learn about our history and to get to know Hovhannes Toumanyan and other Armenian authors.
This is only the beginning though; we are planning on releasing a new collection every year.

How many people were involved in making the CD? And why did you decide to combine songs with the stories?
Not too many. Yeran Zeytountsian and I selected the stories and she read them because she is an Armenian language teacher and an actress, so she knew how well to tell the stories. I chose seven songs that would fit those stories, a way to complete the idea and the mood and to keep the child interested. Many Armenian households around the world do not have the means to expose their kids to the Armenian art of singing. So we seized the opportunity to introduce some of our best composers and their songs.
I sang all seven of them and my husband Garo Keklikian arranged the songs and added the sound effects and composed melodies to go with every single story. It was a daunting job but very pleasant and amusing. His favorite is "The Dog and the Cat" (Շունն ու կատուն), because he composed the whole background melody from scratch. Vartkes Barsoumian drew the characters in his own unique way. Sometimes he would draw tens of sketches before choosing his favorite one to be included in the booklet. Last but not least, the one and only Ardo Hampartsumian designed the CD and the booklet with his artistic mind and magical hands. He knew how to please the biggest critics in town, i.e. the children.
I couldn’t have asked for a better team for this CD, everyone worked from their heart. All stories and songs were recorded in Garo Keklikian’s studio KeghArt in Aleppo.

Where did you distribute the CD’s?
The first thing we did was to go to the Armenian school principals with the first copy. They all liked the idea so much and almost everyone decided to buy it and give it to the school children as a New Year present.
Here I’d like to thank His Grace Bishop Shahan Sarkissian, Prelate of the Diocese of Aleppo, who welcomed the idea and bought 500 copies to donate them to the students of Armenian schools in Aleppo.
We also sent emails to a lot of schools in different Armenian communities abroad; many of them responded positively (New York, London, Canada, Dubai, Egypt, Lebanon, Qatar…)
You have worked so hard for so long, yet we noticed that you are selling the CD’s for not a high price, why is that?
Well, our primary goal was to benefit the Armenian child in the Diaspora. The money we earn from selling at such an affordable price will cover our expenses like the CD duplication, the printing office expenses… Believe it or not, we are content; the feedback we got so far from kids, their parents and teachers is priceless.

What stories and songs did you include?
Here is a list of stories and songs included in this CD
1) Story: The dog and the cat / Շունն ու կատուն (Hovhannes Toumanyan).
Song: The dog and the cat / Շունն ու կատուն (Lyrics: Hovhannes Toumanyan. Music: A. Mouradian).
2) Story: Little Mouse Booy Booy / Պույ պույ մկնիկը (Derenik Demirjian).
Song: The little Mouse Booy Booy / Պույ պույ մկնիկը (Lyrics: Raphael Papayan. Music: Robert Amirkhanyan).

3) Story: The snowy new year / Ձիւնէ նոր տարին (Folktale)
Song: Ding dong / Տինկ տոնկ (Lyrics: Nansen Mikayelian. Music: Robert Amirkhanyan)

4) Story: New year gift / Կաղանդի նուէր (Zabel Asadour)
Song: My mother / Իմ մայրիկ (Lyrics and Music by Arthur Grigoryan)

5) Story: The power of the soil / Հողին ուժը (from Armenian History)
Song: Jan Hayasdan / Ճան Հայաստան (Lyrics: Aramayis Sahakyan. Music: Melik Mavisakalyan)

6) Story: The ark of Noah / Նոյեան Տապանը (from the Old Testimony)
Song: Little white dove / Ճերմակ աղունիկ (Lyrics and Music Armen Movsisyan)

7) Story: Knowing an occupation is priceless / Արհեստը ոսկի է (Folktale)
Song: Lullaby / Օրօր (Lyrics: Noushik Mikayelian. Music: Richard M. Sherman / especially for this album)

Սփիւռքահայ ուսուցիչներու վերապատրաստում

2012-02-08T11:05:00.001-05:00

2012 թուականին Հայաստանի կրթութեան եւ գիտութեան նախարարութիւնը կը շարունակէ արտասահմանեան երկիրներու մէջ գործող հայկական կրթական օճախներու մէջ դասաւանդող հայագիտական առարկաներու ուսուցիչներուն, տնօրէններուն, ուսումնական մասի տեսուչներուն վերապատրաստման ծրագիրը:

Վերապատրաստումը պիտի ընթանայ Հայաստանի մէջ, Հայաստանի Կրթութեան եւ Գիտութեան նախարարութեան կողմէ հաստատուած հետեւեալ 6 միամսեայ ծրագիրներով.

- Ուսուցում մանկապարտէզի մէջ:
- Ուսուցում կիրակնօրեայ դպրոցի մէջ:
- Տարրական ուսուցում:
- Հայոց լեզուի եւ գրականութեան դասաւանդումը նախակրթարանի եւ երկրորդականի մէջ:
- Դպրոցներու կառավարում:
- Լրացուցիչ կրթութեան` արտադասարանային դաստիարակութեան կազմակերպում:

Դասընթացքները աւարտած ուսուցիչներուն պիտի տրամադրուին համապատասխան վկայագիրներ, ինչպէս նաեւ ուսումնամեթոտական գրականութիւն, դասագիրքեր եւ այլ նիւթեր:

Ծրագիրի ընթացքին դասընթացքներու կազմակերպման, ուսուցիչներու կեցութեան եւ շրջագայութեան ծախսերը, ծրագիրի բացման օրէն մինչեւ փակման օրը, կը ստանձնէ Հայաստանի Հանրապետութիւնը: Ճանապարհածախսը, ներառեալ` օդակայանէն մինչեւ պանդոկ եւ Հայաստան մուտքի արտօնագիրի ծախսերը կը հոգան մասնակիցները կամ համապատասխան կազմակերպութիւնները, կրթօճախները, բարերարները:

Հայաստան մուտքի օրը կը նկատուի ծրագիրի սկիզբի օրը` 9 Յուլիսը: Այն պանդոկի հասցէն, ուր պէտք է ժամանեն մասնակիցները, պիտի փոխանցուի աւելի ուշ:

Մասնակիցներուն կարելիութիւն կը տրուի նոյն պանդոկին մէջ մնալու Հայաստանի կրթութեան եւ գիտութեան նախարարութեան համար սահմանուած զեղչուած գիներով` Յուլիս 8-էն աւելի կանուխ ժամանելու եւ Օգոստոս 7էն աւելի ուշ մեկնելու պարագային:

Ծրագիրին մասնակցելու համար անհրաժեշտ է մինչեւ Յունիս 4 ներառեալ Հայաստանի կրթութեան եւ գիտութեան նախարարութիւն ներկայացնել.

1.- Ուսուցիչի կողմէ լրացուած եւ կրթական օճախի տնօրէնութեան կողմէ վաւերացուած դիմումը:
2.- Համայնքի, հաստատութեան կամ կազմակերպութեան կողմէ տրուած գործուղման տեղեկանք:

Մասնակցելու նախապատուութիւնը պիտի տրուի Հայաստան առաջին անգամ ժամանող եւ վերջին երեք տարիներուն վերապատրաստում չանցած ուսուցիչներուն: Մասնակցութեան պաշտօնական հաստատումները ուսուցիչները կը ստանան իրենց ելեկտրոնային հասցէով Յունիս 4-ի եւ 18-ի միջոցին : Եթէ պաշտօնական հրաւէր նամակի անհրաժեշտութիւն ըլլայ, կը խնդրուի զգուշացնել նախապէս:

Մասնակիցներուն համար նախատեսուած են նաեւ հանդիպումներ, ճանաչողական-ուսուցողական շրջապտոյտներ եւ մշակութային ծրագիր:

Յաւելեալ տեղեկութիւններ կարելի է ստանալ Հայաստանի Կրթութեան եւ Գիտութեան նախարարութեան Սփիւռքի հետ կապերու բաժանմունքէն, հեռ. 374 10 58-13-91, ֆաքս. 374 10 52-52-07, ե-նամակ. spyurq@yahoo.com:

Պայմանագրեալ դպրոցներ (Charter Schools)

2012-01-12T15:45:00.000-05:00

ԳԱԲՐԻԷԼ ԻՆՃԷՃԻԿԵԱՆ

Ի՞նչ են պայմանագրեալ դպրոցները (Charter Schools) եւ ինչո՞ւ կը կարծեմ, որ անոնք ամերիկահայ նոր սերունդին հայերէն սորվեցնելու ոսկի առիթ են:

Գալիֆորնիոյ մէջ պայմանագրեալ դպրոցներու օրէնքը անցաւ 1991ին, նկատի ունենալով, որ նահանգին հանրային դպրոցներէն շատերը չեն յաջողիր բարձր մակարդակով կրթութիւն փոխանցել շատ աշակերտներու: Օրէնքը արտօնութիւն կու տայ անհատներու կամ կազմակերպութիւններու, որ հանրային կիսանկախ դպրոցներ հաստատեն եւ զանոնք կառավարեն, պայմանաւ, որ նոր ստեղծուած պայմանագրեալ դպրոցները իրենց շրջանի միւս հանրային դպրոցներէն աւելի բարձր մակարդակով կրթութիւն փոխանցեն: Եթէ յաջողին, ապա անոնց արտօնագիրը հինգ տարին անգամ մը կը նորոգուի, իսկ ձախողեու պարագային, անոնք կը կորսնցնեն այդ արտօնագիրը:

Երկու տեսակի պայմանագրեալ դպրոցներ կան: Անոնցմէ առաջինը մէջտեղ կու գայ, երբ գոյութիւն ունեցող հանրային վարժարան մը կը վերածուի պայմանագրեալ դպրոցի, իսկ

միւսը՝ երբ բոլորովին նոր դպրոց մը կը հաստատուի:

Պայմանագրեալ դպրոցները պարտաւոր են նահանգին պահանջած նիւթերը դասաւանդելու եւ անկէ ետք միայն արտօնութիւն կ՛ունենան յաւելեալ նիւթեր դասաւանդելու, ինչպէս՝ օտար լեզուներ, աւելի երկար դպրոցական օր եւ տարի: Կրօնքի դասաւանդութիւնը արտօնուած չէ:

Պայմանագրեալ դպրոցները, իրենց աշակերտութեան թիւին համեմատ, նահանգային եւ պետական նոյն նպաստները կը ստանան, ինչպէս միւս հանրային դպրոցները, եւ իրաւունք չունին ծնողներէն վճարում պահանջելու: Անոնք նաեւ իրաւունք չունին ոեւէ աշակերտ մերժելու: Եթէ շատ աշակերտներ դիմած են, ապա վիճակահանութեամբ կ՛ընտրուին աշակերտները: Ընտրուած բոլոր աշակերտները պարտաւոր են հետեւելու դպրոցի ծրագիրին: Կամաւոր կերպով, ծնողներ ազատ են նուիրատուութիւն կատարելու՝ դպրոցի յաւելեալ բարօրութեան համար: Նաեւ, խնամակալ մարմինը, դպրոցը աւելի զարգացնելու համար, կրնայ հանգանակութիւն կատարել:

Ինչո՞ւ պայմանագրեալ դպրոցներու օրէնքը ոսկի առիթ է մեր նոր սերունդի աւելի մեծ թիւով երեխաներուն հայերէն եւ հայ մշակոյթ փոխանցելու:

Ներկայիս, Գալիֆորնիոյ աւելի քան 60,000 հայ աշակերտութեան նուազ քան 10 տոկոսը հայկական ամէնօրեայ կամ շաբաթօրեայ վարժարան կը յաճախէ: Այս տխուր երեւոյթին

կարեւոր պատճառներէն մէկը վստահաբար կրթաթոշակն է:

Երկու տարի առաջ, Գալիֆորնիոյ առաջին պայմանագրեալ դպրոցը՝ «Արարատ»ը, Վէն Նայսի մէջ սկսանք՝ խումբ մը նուիրեալ ազգայիններով, մանկապարտէզէն մինչեւ 3րդ

դասարան, 120 աշակերտներով: Այս տարի, մանկապարտէզէն մինչեւ 4րդ դասարան, աշակերտներուն թիւը բարձրացաւ 257ի: Այս տարի երեք նոր մանկապարտէզի դասարան բացինք 66 աշակերտի համար, բայց 140 նոր դիմում ստացանք եւ ստիպուած՝ ցաւ ի սիրտ՝ միայն 66 աշակերտ կրցանք ընդունիլ վիճակահանութեամբ:

Մինչեւ 1964 թուական, ամերիկահայութիւնը ամէնօրեայ հայկական վարժարան չունէր: Լիբանանահայութեան քաջալերանքով, «Ֆերահեան» ամէնօրեայ վարժարանը սկսաւ 12

աշակերտներով: Հայ համայնքին ղեկավարութեան ջանքերուն իբրեւ արդիւնք, յաջորդ 25 տարիներուն, 25 ամէնօրեայ հայկական վարժարաններ բացուեցան Ամերիկայի տարածքին՝ շուրջ 6000 աշակերտներով:

Դժբախտաբար, վերջին 20 տարիներուն եւ հակառակ ամերիկահայութեան թիւի աւելի քան կրկնապատկուելուն, ամէնօրեայ հայ վարժարաններ յաճախող հայ աշակերտներուն թիւը զգալիօրէն նուազած է: Դարը փոխուած է. պայմաններն ալ փոխուած են: Ժամանակին, ամերիկեան հանրային վարժարանները օտար մշակոյթներէ եկող աշակերտներուն կ՛ըսէին. «Մոռցէ՛ք ձեր անցեալը եւ ձուլուեցէ՛ք ամերիկեան մշակոյթին մէջ»: Այժմ անոնք կ՛ըսեն, թէ պէտք է փորձենք պահպանել մեր լեզուն եւ մշակոյթը, որպէսզի աւելի ճոխացնենք Ամերիկան:

Պահենք եւ զարգացնենք մեր ամէնօրեայ հայ վարժարանները, բայց նոյն ատեն՝ բազմացնենք հայերէն եւ հայ մշակոյթ դասաւանդող պայմանագրեալ կիսանկախ համայնքային վարժարանները:

«Արարատ» պայմանագրեալ վարժարանը Լոս Անճելըսի համայնքային բազմահարիւր վարժարաններէն միակն է, որ մանկապարտէզէն սկսեալ, բոլոր աշակերտներուն, անգլերէնի կողքին, պարտադիր կը դասաւանդէ հայերէն եւ սպաներէն: Աշակերտներուն 95 տոկոսը հայ է:

Անկեղծօրէն, կը յուսամ, որ տասնամեակներ եւս պէտք պիտի չըլլայ, որ մեր ղեկավարութիւնը գործի լծուի՝ մեր երեխաներուն 90 տոկոսին եւս հայերէն լեզուն եւ հայ մշակոյթը փոխանցելու:

Յաւելեալ մանրամասնութիւններ փափաքողները, կը խնդրեմ, որ հեռաձայնեն ինծի՝ (818) 885-5232 թիւով, ու հաճոյքով կ՛ընդառաջեմ:

«ԱՍՊԱՐԷԶ», Դեկտեմբեր 30, 2011

The Joy of Quiet

2012-01-05T14:23:00.000-05:00

Pico Iyer

"The New York Times," December 29, 2011

ABOUT a year ago, I flew to Singapore to join the writer Malcolm Gladwell, the fashion designer Marc Ecko and the graphic designer Stefan Sagmeister in addressing a group of advertising people on “Marketing to the Child of Tomorrow.” Soon after I arrived, the chief executive of the agency that had invited us took me aside. What he was most interested in, he began — I braced myself for mention of some next-generation stealth campaign — was stillness.

A few months later, I read an interview with the perennially cutting-edge designer Philippe Starck. What allowed him to remain so consistently ahead of the curve? “I never read any magazines or watch TV,” he said, perhaps a little hyperbolically. “Nor do I go to cocktail parties, dinners or anything like that.” He lived outside conventional ideas, he implied, because “I live alone mostly, in the middle of nowhere.”

Around the same time, I noticed that those who part with $2,285 a night to stay in a cliff-top room at the Post Ranch Inn in Big Sur pay partly for the privilege of not having a TV in their rooms; the future of travel, I’m reliably told, lies in “black-hole resorts,” which charge high prices precisely because you can’t get online in their rooms.

Has it really come to this?

In barely one generation we’ve moved from exulting in the time-saving devices that have so expanded our lives to trying to get away from them — often in order to make more time. The more ways we have to connect, the more many of us seem desperate to unplug. Like teenagers, we appear to have gone from knowing nothing about the world to knowing too much all but overnight.

Internet rescue camps in South Korea and China try to save kids addicted to the screen.

Writer friends of mine pay good money to get the Freedom software that enables them to disable (for up to eight hours) the very Internet connections that seemed so emancipating not long ago. Even Intel (of all companies) experimented in 2007 with conferring four uninterrupted hours of quiet time every Tuesday morning on 300 engineers and managers. (The average office worker today, researchers have found, enjoys no more than three minutes at a time at his or her desk without interruption.) During this period the workers were not allowed to use the phone or send e-mail, but simply had the chance to clear their heads and to hear themselves think. A majority of Intel’s trial group recommended that the policy be extended to others.

THE average American spends at least eight and a half hours a day in front of a screen, Nicholas Carr notes in his eye-opening book “The Shallows,” in part because the number of hours American adults spent online doubled between 2005 and 2009 (and the number of hours spent in front of a TV screen, often simultaneously, is also steadily increasing).

The average American teenager sends or receives 75 text messages a day, though one girl in Sacramento managed to handle an average of 10,000 every 24 hours for a month. Since luxury, as any economist will tell you, is a function of scarcity, the children of tomorrow, I heard myself tell the marketers in Singapore, will crave nothing more than freedom, if only for a short while, from all the blinking machines, streaming videos and scrolling headlines that leave them feeling empty and too full all at once.

The urgency of slowing down — to find the time and space to think — is nothing new, of course, and wiser souls have always reminded us that the more attention we pay to the moment, the less time and energy we have to place it in some larger context. “Distraction is the only thing that consoles us for our miseries,” the French philosopher Blaise Pascal wrote in the 17th century, “and yet it is itself the greatest of our miseries.” He also famously remarked that all of man’s problems come from his inability to sit quietly in a room alone.

When telegraphs and trains brought in the idea that convenience was more important than content — and speedier means could make up for unimproved ends — Henry David Thoreau reminded us that “the man whose horse trots a mile in a minute does not carry the most important messages.” Even half a century ago, Marshall McLuhan, who came closer than most to seeing what was coming, warned, “When things come at you very fast, naturally you lose touch with yourself.” Thomas Merton struck a chord with millions, by not just noting that “Man was made for the highest activity, which is, in fact, his rest,” but by also acting on it, and stepping out of the rat race and into a Cistercian cloister.

Yet few of those voices can be heard these days, precisely because “breaking news” is coming through (perpetually) on CNN and Debbie is just posting images of her summer vacation and the phone is ringing. We barely have enough time to see how little time we have (most Web pages, researchers find, are visited for 10 seconds or less). And the more that floods in on us (the Kardashians, Obamacare, “Dancing with the Stars”), the less of ourselves we have to give to every snippet. All we notice is that the distinctions that used to guide and steady us — between Sunday and Monday, public and private, here and there — are gone.

We have more and more ways to communicate, as Thoreau noted, but less and less to say. Partly because we’re so busy communicating. And — as he might also have said — we’re rushing to meet so many deadlines that we hardly register that what we need most are lifelines.

So what to do? The central paradox of the machines that have made our lives so much brighter, quicker, longer and healthier is that they cannot teach us how to make the best use of them; the information revolution came without an instruction manual. All the data in the world cannot teach us how to sift through data; images don’t show us how to process images. The only way to do justice to our onscreen lives is by summoning exactly the emotional and moral clarity that can’t be found on any screen.

MAYBE that’s why more and more people I know, even if they have no religious commitment, seem to be turning to yoga, or meditation, or tai chi; these aren’t New Age fads so much as ways to connect with what could be called the wisdom of old age. Two journalist friends of mine observe an “Internet sabbath” every week, turning off their online connections from Friday night to Monday morning, so as to try to revive those ancient customs known as family meals and conversation. Finding myself at breakfast with a group of lawyers in Oxford four months ago, I noticed that all their talk was of sailing — or riding or bridge: anything that would allow them to get out of radio contact for a few hours.

Other friends try to go on long walks every Sunday, or to “forget” their cellphones at home. A series of tests in recent years has shown, Mr. Carr points out, that after spending time in quiet rural settings, subjects “exhibit greater attentiveness, stronger memory and generally improved cognition. Their brains become both calmer and sharper.” More than that, empathy, as well as deep thought, depends (as neuroscientists like Antonio Damasio have found) on neural processes that are “inherently slow.” The very ones our high-speed lives have little time for.

In my own case, I turn to eccentric and often extreme measures to try to keep my sanity and ensure that I have time to do nothing at all (which is the only time when I can see what I should be doing the rest of the time). I’ve yet to use a cellphone and I’ve never Tweeted or entered Facebook. I try not to go online till my day’s writing is finished, and I moved from Manhattan to rural Japan in part so I could more easily survive for long stretches entirely on foot, and every trip to the movies would be an event.

None of this is a matter of principle or asceticism; it’s just pure selfishness. Nothing makes me feel better — calmer, clearer and happier — than being in one place, absorbed in a book, a conversation, a piece of music. It’s actually something deeper than mere happiness: it’s joy, which the monk David Steindl-Rast describes as “that kind of happiness that doesn’t depend on what happens.”

It’s vital, of course, to stay in touch with the world, and to know what’s going on; I took pains this past year to make separate trips to Jerusalem and Hyderabad and Oman and St. Petersburg, to rural Arkansas and Thailand and the stricken nuclear plant in Fukushima and Dubai. But it’s only by having some distance from the world that you can see it whole, and understand what you should be doing with it.

For more than 20 years, therefore, I’ve been going several times a year — often for no longer than three days — to a Benedictine hermitage, 40 minutes down the road, as it happens, from the Post Ranch Inn. I don’t attend services when I’m there, and I’ve never meditated, there or anywhere; I just take walks and read and lose myself in the stillness, recalling that it’s only by stepping briefly away from my wife and bosses and friends that I’ll have anything useful to bring to them. The last time I was in the hermitage, three months ago, I happened to pass, on the monastery road, a youngish-looking man with a 3-year-old around his shoulders.

“You’re Pico, aren’t you?” the man said, and introduced himself as Larry; we’d met, I gathered, 19 years before, when he’d been living in the cloister as an assistant to one of the monks.

“What are you doing now?” I asked.

“I work for MTV. Down in L.A.”

We smiled. No words were necessary.

“I try to bring my kids here as often as I can,” he went on, as he looked out at the great blue expanse of the Pacific on one side of us, the high, brown hills of the Central Coast on the other. “My oldest son” — he pointed at a 7-year-old running along the deserted, radiant mountain road in front of his mother — “this is his third time.”

The child of tomorrow, I realized, may actually be ahead of us, in terms of sensing not what’s new, but what’s essential.

Արեւմտահայերէնի քերականութեան դասագիրքերու այլազանութիւնն ու անկէ յառաջացած շփոթը

2011-12-09T11:29:00.000-05:00

Ուսումնական աշխատանքի ճիշդ կազմակերպման, անոր արդիւնաւէտութեան եւ նպատակայնութեան համար ուսուցիչը, բացի իր մանկավարժական կրթութենէն եւ փորձառութենէն, ինչպէս նաեւ ուսուցման համար անհրաժեշտ պայմաններէն, իր ձեռքին տակ անպայման պէտք է ունենայ իր դասաւանդած նիւթին ծրագիրը, դասագիրքը եւ տուեալ նիւթը դասաւանդելու մեթոտաբանութիւնը: Առանց այս երկուքին` ուսուցիչը չի կրնար ապահովել ուսուցման աշխատանքի արդի գիտամանկավարժական անհրաժեշտ մակարդակը: Ուրեմն այսօրուան դպրոցն ու դասը դժուար է պատկերացնել առանց ծրագիրի, դասագիրքի եւ մեթոտաբանութեան:

Հայերէնի դասաւանդման ծրագիրը, դասագիրքը եւ մեթոտաբանութիւնը սերտօրէն կապուած են իրարու, փոխադարձօրէն կ՛ամբողջացնեն զիրար, թէեւ ներկայիս ուսուցման գործին մէջ ելակէտայինը ծրագիրն է, իսկ դասագիրքն ու մեթոտաբանութիւնը կը բխին ծրագիրէն, ատոր համար ալ ուսումնական ծրագիրներու փոփոխութիւնը համապատասխան փոփոխութիւններու անհրաժեշտութիւնը կը ստեղծէ նաեւ դասագիրքերուն եւ մեթոտաբանութեան մէջ:

Այժմ աւելի որոշակի խօսինք դասագիրքին մասին, տրուած ըլլալով, որ մեր նիւթը արեւմտահայերէնի դասագիրքերուն մասին է:

Դասագիրքը այն գիրքն է, որուն մէջ, ըստ ծրագրի պահանջներուն, ուսուցման նպատակով որոշակի գիտական եւ ուսուցողական համակարգով շարադրուած են դասաւանդուելիք նիւթին գիտական հիմունքները:

Դասագիրքը իր բովանդակութեամբ պէտք է համապատասխանէ տուեալ գիտութեան ժամանակակից մակարդակին, ուսուցողական նկատառումով երբեմն նիւթին շարադրանքը կրնայ շատ պարզեցուած ըլլալ, սակայն, ըստ էութեան, անիկա երբեք պէտք չէ հակասէ գիտութեան տուեալներուն, պէտք չէ անտեսէ գիտականութեան սկզբունքը: Իր կառուցուածքով եւ նիւթի շարադրանքին ձեւով դասագիրքը պէտք է համապատասխանէ ուսուցողական ու հոգեբանական պահանջներուն, որովհետեւ ատոնք են, որ պիտի ապահովեն դասագիրքին առաջադրած նիւթին իւրացումը: Դասագիրքին մեթոտական մշակուածութիւնը պէտք է համապատասխանէ տուեալ նիւթին մեթոտաբանութեան պահանջներուն, պէտք է ապահովէ մանուկներու յիշողութեան ու հետաքրքրութիւններու, խօսքի ու մտածողութեան, կարողութիւններու եւ հմտութիւններու զարգացումը, անոնց մէջ պէտք է մշակէ գիրքին վրայ աշխատելու, գիրքէն ինքնուրոյնաբար գիտելիքներ քաղելու կարողութիւն:

Դասագիրքը ընդհանրապէս տուեալ գիտութեան հիմունքները ներկայացնող իր բովանդակութեամբ, այդ բովանդակութիւնը մարմնաւորող լեզուով, իր ուսուցողական-մեթոտական կառուցուածքով, իր տպագրական ու նկարչական ձեւաւորումով պէտք է մատչելի ըլլայ այն տարիքի մանուկներուն եւ պատանիներուն, որոնց համար նախատեսուած է, ան պէտք է նպաստէ անոնց մտաւոր զարգացման, անոնց մէջ զարգացնէ գեղագիտական ճաշակը եւ ազգային-հայրենասիրական բարոյականութեան չափանիշներն ու սկզբունքներ:

Դասագիրքին մէջ խստօրէն պէտք է յարգուած ըլլայ առանձին բաժիններու, գլուխներու, բնաբան-նիւթերու, ենթանիւթերու միջեւ եղած օրկանական կապը, ինչպէս նաեւ ասոնցմէ իւրաքանչիւրը պէտք է ունենայ իր ներքին աւարտուածութիւնը` տրամաբանական ծրագիրի, յաջորդականութեան, կապի եւ փոխանցումներու հետեւողական պահպանումով: Լեզուն պէտք է ըլլայ պարզ ու մատչելի, գեղարուեստական ձեւաւորումը` ճաշակով, նկարազարդումները` լաւապէս մտածուած ու պատճառաբանուած, որովհետեւ նկարը ոչ թէ գիրքը պարզաբանելու, այլ անոր դժուար բաժինները մատչելի ու զննական դարձնելու խնդիր ունի. առ այդ, դասագիրք կազմելու ժամանակ ասիկա միշտ պէտք է նկատի ունենալ` իբրեւ դասագիրքին կարեւորագոյն պահանջներէն մէկը:

Դասագիրքը պէտք է ապահովէ աշակերտներու համակողմանի ու ներդաշնակ զարգացումը, պէտք է վարժեցնէ ինքնուրոյն աշխատանքի եւ ատոր շնորհիւ եզրակացութիւններու յանգելու, դատողութիւններ ընելու, երեւոյթներն ու փաստերը համեմատելու եւ հակադրելու, փաստերէն հետեւութիւններ ընելու եւ տրամաբանական հետեւութիւնները փաստերով հաստատելու մտածողութեան: Անիկա պէտք է զարգացնէ աշակերտներու ճանաչողական հետաքրքրութիւններ, սորվեցնէ բացատրելու, հիմնաւորելու, պատճառաբանելու եւ ընդհանրացնելու տրամաբանական մտածողութեան ձեւերն ու եղանակները, որոնք բացառիկ կարեւոր նշանակութիւն ունին աշակերտներու մտաւոր զարգացման համար:

Այսօրուան դասագիրքը, անկասկած, շատ բարդ ու բազմակողմանի գիտական, ուսուցողական ու մեթոտական կառոյց մըն է, որուն մէջ ամէն ինչ չափի ու ձեւի տակ դրուած է եւ պէտք է կարենայ դիմանալ տուեալ գիտութեան ձեռք բերած արդի մակարդակին:

Տարրական եւ նախակրթական դասարաններու հայոց լեզուի արդի դասագիրքերը երկու տիպի են` ընթերցարաններ, որոնց մէջ տրուած են կարդալու վարժեցման, խօսքի եւ մտածողութեան զարգացման համար մատչելի ու գեղեցիկ լեզուով գրուած գեղարուեստական բնոյթի նիւթեր. կան նաեւ քերականութեան դասագիրքեր, որոնց մէջ շարադրուած են լեզուական այն օրէնքներն ու կանոնները, որոնց ուսուցումը այդ տարիքի աշակերտներու համար անհրաժեշտութիւն է` անոնց խօսքի ու մտածողութեան զարգացումը եւ մայրենի լեզուի գիտակցուած ուսուցումը գիտական հիմքերու վրայ դնելու համար:

Արդի դասագիրքերուն մէջ նիւթերը տրուած են բնաբաններու խմբաւորումով եւ այն յաջորդականութեամբ, որ պիտի օգտագործուին դասաւանդման ընթացքին: Նախ անհրաժեշտ յաջորդականութիւն ու աստիճանականութիւն կը մտցուի բնաբաններու խումբերուն միջեւ, կ՛որոշուի, թէ ի՛նչ յաջորդականութեամբ անոնք պէտք է ուսումնասիրուին, իսկ ապա անհրաժեշտ յաջորդականութիւն կը ստեղծուի նաեւ բնաբանի նիւթերու խումբին մէջ` անոր մէջ ընդգրկուած նիւթերու ուսումնասիրութեան համար որոշակի կարգ ու աստիճանականութիւն հաստատելու համար:

Ուսումնառութեան ամբողջ հոլովոյթին մէջ շատ կարեւոր է հայոց լեզուին դերը, քանի որ ան հայ մարդուն մտածողութեան հիմնական եւ կարեւորագոյն միջոցն է: Մայրենի լեզուն սեփական միտքերը, ապրումները արտայայտելու, մարդոց հետ հաղորդակցելու, բնութեան, ընկերութեան եւ մարդու մասին բազմաբնոյթ գիտելիքներ ստանալու բացառիկ կարելիութիւններ կը ստեղծէ:

Դարձեալ, ուսումնառութեան հոլովոյթին յաջողութեան կարեւոր գրաւականներն են լաւ դասագիրքը, իր դասաւանդած նիւթին գերազանցօրէն տիրապետող բանիմաց ուսուցիչը, դպրոցի տնօրէնութեան եւ աշակերտներու ծնողներուն գիտակցութիւնն ու շահագրգռուածութիւնը:

Մայրենի լեզուի իւրաքանչիւր նոր դասագիրք անկասկած որ կարեւոր երեւոյթ մըն է ժողովուրդի մը մշակութային կեանքին մէջ: Այս պարագային նկատի ունինք արեւմտահայերէնի անգնահատելի դերը մեր ամէնօրեայ կեանքի պայքարին մէջ` հայօրէն ապրելու, հայօրէն մտածելու եւ հայօրէն գոյատեւելու:

Հայերէնագիտութիւնը ունի աշխատութիւններու, դասագիրքերու ստեղծման դարաւոր աւանդներ, եւ այս առումով դժուար է նոր դասագիրք մը պատրաստող հեղինակի մը գործը: Նոր դասագիրք մը գնահատելու եւ արժեւորելու համար զայն կը բաղդատեն նմանատիպ նախորդին հետ` մատնանշելով անոնց առաւելութիւններն ու թերութիւնները: Այս պարագային, բնականաբար, այս բաղդատութիւնը կ՛ըլլայ ի վնաս նորին, որովհետեւ մարդիկ վարժուած են նախորդին, եւ մարդիկ իւրաքանչիւր նորութեան կը մօտենան վերապահութեամբ:

Դասագիրք պատրաստելը ունի իրեն յատուկ բարդութիւններն ու դժուարութիւնները: Դասագիրքին հեղինակը նախ եւ առաջ պէտք է ունենայ ստեղծագործական ազատ միտք եւ կարենայ ձերբազատիլ նախկին հրատարակութիւններու ճնշումէն, կաղապարներէն: Այնուհետեւ, լեզուաբանական ու մանկավարժական նորագոյն նուաճումներուն վրայ յենելով` հեղինակը պէտք է ներկայացնէ զանոնք, բայց բծախնդիր ընտրութեամբ` գտնելով էականը, անհրաժեշտը:

Հայ լեզուագիտական գիրքերու պատմութեան մէջ աշխարհաբարի քերականութեան առաջին գիրքը, որ հիմք կը հանդիսանայ արեւմտահայ քերականութեան, պատրաստած է հայր Արսէն Այտընեան: Գիրքը լոյս տեսած է Վիեննա, 1866 թուականին եւ կը բաղկանայ երեք մասերէ.-

1.- Հայոց լեզուի համառօտ պատմութիւն («Նախաշաւիղ»),
2.- Աշխարհաբարի քերականութիւն,
3.- Գրաբարի քերականութիւն:

Այտընեանի գիրքին երկրորդ մասը` աշխարհաբարի քերականութիւնը, իբրեւ դասագիրք լոյս տեսաւ 1884-ին, Մխիթարեան միաբանութեան կողմէ, որուն սաները երկար ժամանակ հայերէն սերտեցին այդ գիրքով:

Ապա դասագիրքերու պատմութեան մէջ մեծ ներդրում ունեցած են Յովհաննէս Գազանճեան` 1910-ին, եւ Հրանդ ու Զապէլ Ասատուրներ 1911-ին:

Առանց վարանելու կրնանք ըսել, որ թէեւ այս երկու գիրքերուն հեղինակները մեծապէս օգտուած են հայր Արսէն Այտընեանի հրատարակած գիրքէն, սակայն թէ՛ Գազանճեան եւ թէ՛ Հրանդ եւ Զապէլ Ասատուրներ իրենց հեղինակած քերականութեան դասագիրքերը պատրաստած են` հիմք ընդունելով ֆրանսերէնի քերականութիւնը: Բան մը, զոր Այտընեան բարեբախտաբար չէ ըրած:

Ազդեցութեան իբրեւ օրինակ կրնանք տալ օտար եզրերու ներմուծումը` նմանակութեան կամ տառացի թարգմանութեան եղանակով, ինչ որ պատճառ դարձաւ, որ հետագայ քերականները, երբ հիմք ընդունեցին թէ՛ Գազանճեանի եւ թէ՛ Ասատուր ամուսիններուն գործերը, օրինակ` Մինաս Թէօլէօլեան («Քերականութիւն արդի հայերէնի», Հալէպ, 1950), ինքնաբերաբար իրենք եւս անուղղակիօրէն կրեցին ֆրանսերէնի քերականութեան ազդեցութիւնը, թէեւ երբեմն փորձեցին որոշ չափով հեռանալ այդ ազդեցութենէն:

Արժէ յիշել նաեւ Մկրտիչ Մկրտիչեանի` Հալէպի մէջ պատրաստած «Քերականութեան դասեր» դասագիրքերու շարքը, որով Հալէպի հայ աշակերտութիւնը երկար տարիներ հայերէն սորվեցաւ:

Սարգիս Պալեան («Գործնական նոր քերականութիւն արդի հայերէն լեզուի, միջին բ. դասընթացք», Պէյրութ, 1963) դարձեալ պատրաստած է քերականութեան դասագիրք մը, որ ձեւով մը Գազանճեանին պարզեցուած քերականութիւնն է` կարգ մը օգտակար փոփոխութիւններով:

1960-ական թուականներուն Պէյրութի մէջ երկարամեայ ուսուցիչ Զարեհ Մելքոնեան հրատարակեց տարրական, նախապատրաստական եւ միջնակարգ դասարաններու հայերէնի քերականութեան դասագիրքեր, որոնց մէջ պահպանուած են նախապէս գործածուած քերականական եզրերը, որոնք աւելի մօտ են ֆրանսերէնին ու անգլերէնին, քան` Արսէն Այտընեանի գործածած եզրերուն:

1967-68 թուականներուն Հայաստանի սփիւռքահայութեան հետ կապի կոմիտէն սփիւռքահայերուս նուիրեց, յատկապէս մեզի համար պատրաստուած, արեւմտահայերէնի դասագիրքեր` մեծ քանակութեամբ, որոնց մէջ օգտագործուած քերականական եզրերը եւ դասաւանդման համակարգն ու եղանակը մեծաւ մասամբ կը տարբերէին մինչ այդ դպրոցներուն մէջ որդեգրուածէն:

Այդ գիրքերը ցաւօք մնացին անգործածելի, որովհետեւ մեր դպրոցներուն մէջ դասաւանդող ուսուցիչները մեծաւ մասամբ տեղեակ չէին անոնց բովանդակութենէն: Սակաւաթիւ դպրոցներ որոշ ժամանակաշրջան մը օգտագործեցին այդ գիրքերը եւ յետոյ մէկ կողմ դրին:

1980-ական թուականներուն Հայաստանէն շրջանաւարտ սփիւռքահայ բանասէրներ, վերադառնալով Պէյրութ եւ Սուրիա, իրենց հետ բերին քերականութեան նոր գիտելիքներ` նոր եզրերով, դասաւանդման նոր եղանակով ու համակարգով, ինչ որ օրին ըստ ինքեան հակազդեցութիւն մը յառաջացուց մեր երէց ուսուցիչներուն մօտ: Այս երիտասարդ բանասէրները շարունակեցին դասաւանդել այն, ինչ որ սորված էին մայր հայրենիքի մէջ` հաւատալով, որ քերականութեան մէջ միօրինակ եզրերու օգտագործումը, քերականական գիտելիքներու միատեսակ դասաւանդութիւնը կը նպաստեն լեզուի ուսուցման եւ ընդհանրացման: Անոնք նաեւ նպատակ մը կը հետապնդէին` որդեգրել արեւելահայերէնի համակարգը եւ անով դասաւանդել արեւմտահայերէնը, սակայն` առանց խաթարելու կամ աղճատելու վերջինս: Եւ ինչո՞ւ այս ամէնը: Որովհետեւ արեւելահայերէնը անցած է զարգացման երկար ուղի մը եւ ունի կանոնարկուած քերականութիւն (ձեւաբանութիւն, շարահիւսութիւն, կէտադրութիւն եւ այլն):

Թերեւս այս երեւոյթէն քաջալերուած` գաղութիս մտաւորականներէն տոքթ. Արմենակ Եղիայեան առաջին անգամ ըլլալով ձեռնարկեց տարրական եւ նախապատրաստական դասարաններուն` 1-6-րդ, քերականութեան դասագիրքերու եւ տետրակներու պատրաստութեան այս նոր եզրերով ու համակարգով:

Անշուշտ, նոր գիրքը դիւրին չընդունուեցաւ երէց ուսուցիչներուն կողմէ, որովհետեւ հեղինակը իր աշխատութեամբ կը հակադրուէր, պոլսահայ քերականներուն աւանդած եզրերուն, կը մերժէր զանոնք եւ կը մօտենար արեւելահայ քերականութեան եզրաբանութեան: Այսուհանդերձ, գիրքը օգտագործուեցաւ ազգային դպրոցներու, կաթողիկէ եւ աւետարանական կարգ մը դպրոցներու մէջ:

1990-ական թուականներու կէսերուն մտաւորական Յարութիւն Քիւրքճեան պատրաստեց քերականութեան դասագիրքեր, որոնք միջին դիրք կը բռնէին Պոլսոյ մէջ հրատարակուած դասագիրքերուն եւ Հայաստանի մէջ գործածուած քերականութեան դասագիրքերուն միջեւ` եզրերու եւ դասաւանդման եղանակի առումով:

Քիւրքճեան հետագային իր գիրքերը վերատեսութեան ենթարկեց ու զանոնք մատչելի դարձուց աշակերտներուն եւ ուսուցիչներուն` միաժամանակ հրատարակելով քերականութեան վարժութեանց տետրակներ:

Հոս պէտք է նշել, որ նոր գիրքերու տարածման օժանդակեց այն հանգամանքը, որ երէց ուսուցիչներուն փոխարինել սկսան Համազգայինի հայագիտական բարձրագոյն հիմնարկի շրջանաւարտները, որոնք պատրաստուած էին տոքթ. Արմենակին, ինչպէս նաեւ որոշ չափով Քիւրքճեանի գիրքերը դասաւանդելու համար:

1990-ական թուականներու վերջերուն լոյս տեսան Կարօ Առաքելեանի «Արդի հայերէնի քերականութիւն» եռահատոր դասագիրքերը, որոնք 5-6 տարի շրջանառութեան մէջ մնալէ ետք վերահրատարակուեցան քերականութեան վարժութեանց տետրակներու ձեւով` «Դիւրին հայերէն» վերտառութեամբ: Այս գիրքերը տարուէ- տարի վերանայուեցան, բարեփոխուեցան:

Ներկայիս հրապարակի վրայ են Աղաւնի Ֆստըգճեանի նախապատրաստական դասարաններուն համար պատրաստուած դասագիրքերը եւ աշխատանքի տետրակները` ամբողջովին գունաւոր, նոր մեթոտով, խաղերով եւ ներգործուն ազդեցութեամբ (ինթըրէքթիվ):

Բոլոր վերոյիշեալ դասագիրքերուն նպատակը եղած է ազգանուէր` հայ մանուկը հայ պահել, անոր մէջ մայրենի լեզուով սէր բոցավառել իր արմատներուն հանդէպ:

Շփոթը հիմնականին մէջ փոխանցման հանգրուանին էր` մինչեւ 1991-1992 թուակաները, որովհետեւ այդ ատեն ամէն մէկ ուսուցիչ կը դասաւանդէր իր գիտցած ձեւով. շատեր կը գործածէին Արմենակ Եղիայեանի գիրքերը, ուրիշներ` Զարեհ Մելքոնեանինը` պատճէնահանուած ձեւով, որ աշակերտներուն կը վաճառուէր եւ առ այսօր ալ կը վաճառուի խեղճ վիճակի մէջ: Այլ ուսուցիչներ կառչած էին Սարգիս Պալեանի գիրքի պատճէնահանումներուն: Սակաւաթիւ ուսուցիչներ կը գործածէին Հայաստանէն ղրկուած արեւմտահայերէնի դասագիրքը: Այս թոհուբոհին մէջ տարբեր դպրոցներու հայ աշակերտները «գոյնզգոյն, բազմերանգ» եզրերով ու մեթոտներով լեզու կը սորվէին:

Այսօր բարեբախտաբար այս շփոթը յաղթահարուած է. երիտասարդ ուսուցիչներ` Հայագիտականէն շրջանաւարտ, պատրաստուած են աշակերտակեդրոն ուսուցման եղանակով, իրենց տրամադրութեան տակ ունին համապատասխան դասագիրքեր եւ կը դասաւանդեն միատեսակ քերականութիւն:

Բնական է, որ մատուցման ձեւը տարբերի որոշ չափով, սակայն հիմնականը պէտք չէ փոխուի. դասագիրքը ոչ միայն պէտք է ունենայ գիտելիքներու հաղորդման գործառոյթ, այլեւ այդ գիտելիքներու ներկայացումը դասագիրքին մէջ պէտք է իրականացուի այնպիսի նիւթերով, որ աշակերտները ոչ միայն սորվին տուեալ նիւթը (այս պարագային` իրենց մայրենին), այլ նաեւ ձեւաւորուի անոնց հայեցի դիմագիծը, հոգին ու միտքը:

ՅՈՎԻԿ ՊԵՐԹԻԶԼԵԱՆ

«Ազդակ»

(՚*) Զեկոյց՝ արտասանուած Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան Կրթական Գ. համագումարին։

Երկու աստուածներ՝ ժամանակը եւ պէտքը

2011-11-14T10:57:00.001-05:00

ԱՐՏԱ ՃԷՊԷՃԵԱՆ

Աստուածաշունչի Հին Կտակարանին մէջ կը կարդանք եզակի լեզուի մը մասին զոր Ադամ գործածեց անուանելու Եդեմի պարտէզին մէջ գտնուող բոլոր կենդանիները: Իսկ յետագայ լեզուներու այլազանութեան պատճառած խառնիճաղանճը Բաբելոնի մէջ Աստուծոյ պատիժն էր: Յետադարձ ակնարկով, յոյներն ալ կը հաւատային, թէ իրենց լեզուական անցեալը՝ Հոմերոսի դիւցազներգութիւնը, ամենէն լաւագոյն ժամանակաշրջանն էր: Զոյգ աւանդութիւններուն մէջ, լեզուական անկումի զգացում մը կը տիրապետէ: Յոյներուն նման, լեզուաբաններ նոյն յատկանիշները կը գործածեն մեծամասնութիւն կամ փոքրամասնութիւն կազմող լեզուներու որպիսութիւնը ընդգծելու: Այս ենթադրութիւնը մասամբ առնչուած է այն համոզումին հետ, թէ այսօր մարդոց վարքը եւ կենցաղավարութիւնը նոյնը չեն ինչ որ էին անցեալին: Սակայն, կարելի է նաեւ արժեւորելով լեզուներու որպիսութիւնը յանգիլ այն եզրակացութեան, թէ պատահածը յառաջդիմութիւն է եւ ո՛չ անկում, մանաւանդ երբ կ՛արժեւորենք անցեալը որպէս լի տգիտութեամբ, անգթութեամբ, եւ չքաւորութեամբ, պայմաններ որոնցմէ ձերբազատիլը կը նկատուի մեծ բախտաւորութիւն:

Նման լեզուական անկումի առընչութեամբ եղած կեցուածքներ hայերէն լեզուին առնչութեամբ ալ կը գտնենք: 1959ին Սնապեան գրած է հետեւեալը. «Մեզի կը թուի թէ մարդիկ, բոլոր ժամանակներէն աւելի, այսօր մտահոգ են հայոց լեզուին ճակատագրով»:

Իսկ 2005ին Տաղլեան կը գրէ. «Հայոց լեզուի նկատմամբ այսքան անխիղճ, անհոգի, նոյնիսկ վայրենի ոտնձգութիւնները, այն ալ մայր հողին՝ Հայաստանի մէջ, իրապէս արտառոց են եւ խիստ դատապարտելի»: Տաղլեան կը շարէ շարք մը օտար բառերու գործածութիւնը հայրենի լսատեսողական մամուլին մէջ, յանգելու այն եզրակացութեան, թէ «բերթափանցումովը արեւմտեան ստրկացնող ազդեցութիւններու՝ մշակոյթի, արուեստի, սովորութիւններու... քանդիչ հոսանքը կը հասնի մեր ազգային աւանդութիւններուն, նկարագրին, եկեղեցիին ու միասնականութեան… Արդիւնքը՝ կը նահանջէ մեր լեցուն հայրենիքի մէջ թէ Սփիւռքի որ եղած է ու կը մնայ արտացոլացումը հայրենիքի»:

Գրիգոր Զօհրապի տեսակէտը բոլորովին տարբեր է եւ նոյնիսկ կարելի է նկատել զայն որպէս հաստատում 19րդ դարու լեզուաբաններու այն թէզին, թէ հայերէնը պարսկերէնի մէկ բարբառն էր. «Թէ հայ լեզուի եւ թէ հայ տառի մասին աշխատողները լայնախոհ ազատականութեամբ կատարած են իրենց գործը, նեղմիտ չեն եղած եւ մեր դրացի ազգերէն փոխառութիւններ ըրած են: Ահա այդ փոխառութիւններուն է որ կը պարտինք մեր գրական ճոխութիւնը»:

Ի՞նչ է ճիշդ պատահածը: Արդեօք պատահածը սոսկ տեսակէտներու այլազանութի՞ւն է, կամ ժամանակի դերին կարեւորութիւնն է, կամ մեկնաբանութիւններու խաչաձեւում, կամ փախդատութիւն՝ անցեալի եւ ներկայի միջեւ, կամ նահանջի եւ յառաջդիմութեան առնչութեամբ հակասական կամ ոչ հակասական կեցուածքներ են: Ընդարձակելու համար վերը յիշուած տեսութիւնները, արժէ անդրադառնալ պատմալեզուական եւ ընկերալեզուական բացատրութիւններու:

Բանագիտութիւն եւ լեզու-ժամանակ հասկացողութիւնը

Բանագիտութիւնը, որ լեզու-ժամանակ հասկացողութեան տիրապետող գիտութիւնն է, կը յատկանշուի անխոնջ եւ համբերատար կուտակումով լեզուական տուեալներու եւ անոնց մեկնաբանումով որպէս ապացոյց վերակարուցանելու լեզուական անցեալը: Երկար ատեն, այս հիմքը կազմեց լեզուներու պատմական սերտողութեան:

Սա կնճռոտ հարց մըն է երկու պատճառներով:

Առաջին, այդ կ՛ենթադրէ կախեալ ըլլալ արձանագրուած ապացոյցներէ, նկատի ունենալով, թէ տեղեակ չենք թէ այդ անցեալի արձանագրութիւններուն ո՞ր չափը կորսուած է, եւ թէ մնացորդը որքանո՞վ ներկայացուցչական է: Երկրորդ, նկատի պէտք է առնենք այն իրողութիւնը, թէ անցեալին միայն որոշ տեսակի գրութիւններ գրի կ՛առնուէին, եւ ընդհանրապէս ստեղծագործական գրականութիւնը առաջնակարգ կը սեպուէր պատմաբաններու կողմէ:

Բանագիտութիւնը ապացոյցներու վրայ դրած իր շեշտով կը թուի զգուշացած ըլլալ նահանջի, յառաջդիմութեան եւ պարբերական փոփոխութիւններու պատմութիւններէն: Կենսաբաններու կամ այլ գիտնականներու նման, բանագէտներ օրէնքներ բանաձեւեցին բացատրելու համար բառերու անցեալի եւ ներկայի յարաբերութիւնները: Հետեւաբար, եթէ լեզուն սերտենք որպէս էակ մը որ ենթարկուած է եղելութեան օրէնքներուն, այն ատեն լեզուական փոփոխութիւնը կրնայ նկատուիլ որպէս սոսկ ներքին հարց մը: Ասիկա կը նշանակէ, թէ լեզու մը փոփոխութեան կ՚ենթարկուի անկախ որեւէ ընկերային, ճարտարարուեստական եւ տնտեսական զարգացումներէ որոնք անպայմանօրէն իրենց ազդեցութիւնը կ՛ունենան այդ լեզուն գործածողներուն վրայ:

Լեզուապատմաբաններ, սակայն, հակառակ իրենց բանագիտական արմատներուն, որդեգրած են չափաւոր կեցուածքներ եւ ընդունած, թէ պատերազմներ, ներխուժումներ, քաղաքական անհամաձայնութիւններ, տպագրութեան գիւտը եւ ճարտարապետութիւնը ունեցած են եւ կ՛ունենան իրենց ազդեցութիւնը լեզուական փոփոխութիւններու վրայ: Նման բներեւոյթներ սովորաբար ընդունուած են որպէս լեզուի մը արտաքին պատմութիւնը:

Կիրարկումի պարագային, սակայն, բաւական դժուար կը հանդիսանայ յստակ գիծ մը քաշել լեզուի ներառածին կամ բացառածին միջեւ: Եւ որովհետեւ անկարելի է գիտնալ ո՞ւր կենալ երբ շարելու ըլլանք բոլոր նախատեսելի արտաքին ազդակները, ընդհանրապէս այդ ազդակները հարեւանցիօրէն կը սերտուին, որովհետեւ բանագէտին մարզէն դուրս կը նկատուին:

Այս առումով, Գրիգոր Զօհրապի հետեւեալ խօսքերը ունին մեծ նշանակութիւն. «Մեր ազգին ճակատագրին մէջ գոյութիւն ունեցող հակասութեան պատճառը այն է որ հայը կազմուած է երեք գլխաւոր ցեղերէ. 1) Ասիայի արարատցիները, որ իրենց խաղաղ հոգին եւ ժայռի պէս տոկուն նկարագիրը ձգած են մեզի: 2) Խայերը կամ խաթերը, որ իբր փիւնիկեան ազգ իրենց առեւտուրի հնարիմաց միտքը ժառանգ թողուցած են, եւ 3) Արմէնները, որոնք Եւրոպայէն գալով իրենց մտքի նրբութիւնն ու ճաշակը տուած են մեզ: Այս երեք ցեղերու միացումին ատեն՝ յաջող շրջան չէ եղած, այս է պատճառը մեր անմիաբանութեան: Հայ տարրերը պէտք է միշտ գործակցին եւ ասոր համար լեզուն ամենէն մեծ ազդակն է»:

Հակառակ անոր որ արդի լեզուաբաններ փորձեցին իրենք զիրենք անջատել բանագիտական հետազօտութիւններէ՝ կեդրոնանալով լեզուի ներկայ վիճակին վրայ եւ յայտարարելով թէ անցեալը ո՝չ մէկ առնչութիւն ունի մեր լեզուաբանական ներկայ հասկացողութեան հետ, Գրիգոր Զօհրապի վերի խօսքերը կու գան բացատրելու, թէ լեզուն ինքնավար չէ, կամ անկախ դէպքերու հետեւանքներէն՝ խորատեսութիւն մը որ կ՚երկրորդէ ընկերալեզուաբաններու կեցուածքը :

Ընկերալեզուաբանական մեկնաբանութիւններ անցեալին մասին

Ընդհանուր տպաւորութիւնը այն է, թէ ո՝չ բանագիտութիւնը եւ ո՝չ արդի լեզուաբանութիւնը լրջօրէն սերտած են մանրամասնութիւնները ընթացիկ լեզուական փոփոխութիւններու: Վերջինը հանդիսացած է ընկերալեզուաբանութեան մեծագոյն նպաստը: Ուրուագծելով լեզուաբանական նորութիւններու բաժանումը տարբեր տարիքային խումբերու, ընկերային մակարդակներու եւ սեռերու միջեւ, եւ տարբեր հնչիւններու որդեգրումը կամ խափանումը, ընկերալեզուաբաններ յաջողեցան բացատրել թէ ինչպէս անցեալի փոփոխութիւնները տեղի ունեցած են: Սերտելով լեզուներու «վերաբերմունքը», անոնք հարստացուցին ընկերութեան ըմբռնումը որոշ հարցերու շուրջ, ինչպէս բազմալեզուութիւն, օտար լեզուներու ընկալումը, լեզուներու անհետացումը եւ մշակոյթներու պահպանումը եւ անոնց անհրաժեշտութիւնը մարդկային ցեղին գոյատեւման համար:

Այս ալ ունի իր քննադատները, որոնք կը նկատեն, թէ ընկերալեզուաբանութիւնը կը փորձէ անցեալը բացատրել մեկնելով ներկայի պայմաններէն: Անոնք հարց կուտան, թէ արդեօք ասիկա կը նշանակէ թէ բան չի՞ փոխուիր, եւ թէ մարդկային վիճակը միշտ նո՞յնը կը մնայ: Անոնք կը հետեւցնեն, թէ ժամանակավրէպ դարձած է լեզուաբանական տուեալներու իւրացումը անցեալը բացատրելու մէջ: Այսինքն, երբ կը փորձենք դատել անցեալը որպէս ներկայի հակասութիւնը, ատիկա կը նշանակէ թէ կ'արտադրենք յառաջդիմութեան կամ նահանջի պատմութիւններ:

Ամէն պարագայի, ասիկա կ՚ենդաթրէ թէ բանագէտներ, պատմաբաններ, ընկերաբաններ, եւ ընկերալեզուաբաններ համաձայն կը գտնուին ներկային շուրջ: Ընկերալեզուաբանութեան շեշտը հետազօտութիւններու գիտական բնոյթին վրայ կ՚ենթադրէ, թէ «ընկերութեան» առնչութեամբ ալ կարելի է գիտական մօտեցում որդեգրել: Այս մէկը որպէս բնական հակում կ՚ընդունուի, սակայն, նման կեցուածք մը կ՚ենթադրէ թէ ընդհանուր համաձայնութիւն մը կը տիրէ ամէն ընկերութեան մէջ, ուր կատարուած հետազօտութիւնները զերծ կ'ըլլան քննական հարցաքննութենէ:

Պատմագիտական մօտեցում

Նոյնն է պարագան պատմութեան: Վերոյիշեալ արտաքին տուեալները նիւթը կը կազմեն պատմութեան: Մէկ բացառութեամբ՝ հակառակ ընկերալեզուաբանութեան, պատմութիւնը նիւթ մըն է որ կանուխէն կ՚ուսուցուի դպրոցներուն մէջ: Այս այն պատճառով որ պատմութիւնը կազմող պատմուածքները կը նկատուին ժողովուրդին ժառանգութեան մէկ մասը:

Ընկերալեզուաբանութեան նման, ոչ մասնագէտներ պատմութիւնը յաճախ կը նկատեն որպէս համաձայնելի նիւթ, այսինքն անցեալին պատահած որոշ անփոփոխելի դէպքեր իրենց զատորոշիչ արդիւնքները ունեցած են: Մեծ է այն պատմութիւններուն թիւը զորս կանուխէն սորված ենք, որոնք մեր ինքնութիւնը կը կազմեն եւ դժուար է զանոնք մերժել կամ ուրանալ: Յաճախ, շատ մը լեզուներու պատմութիւններէն ալ այն տպաւորութիւնը կը ստանանք, թէ պատմութիւնը, որ կ'անդրադառնայ անցեալի պատահարներուն, անվիճելի է, մանաւանդ աշխարհական (ոչ մասնագէտ) ընթերցողին: Պատմաբաններու համար, սակայն, շատ են վիճելի կէտերը եւ յաճախ անոնք ոչ թէ կը վիճին անցեալի պատահարներուն շուրջ, հապա թէ ի՞նչ բան կը նկատուի որպէս պատմութիւն:

Պատմաբան Քրիսթըֆըր Հէյկ կը բացատրէ, թէ պատմութիւնը դիւրավարելու համար պատմաբաններ կը պարզեցնեն նիւթերը: Մէկ խօսքով, անոնք իրենց անձնական խտրական կաղապարները կը բանեցնեն ժամանակին վրայ: Ան կ՚ըսէ, թէ պատմաբաններ կը կտրտեն պատահարներու բնական շարունակականութիւնը շինծու ժամանակաշրջաններու, դիւրամատչելի դարձնելու համար զանոնք: Սակայն, բաժանումները, պարզեցումները, եւ ընտրութիւնները զորս պատմաբաններ կը բանեցնեն կը բնորոշեն ստեղծուած պատմութեան բանաձեւը:

Հայոց պատմութեան գիրք մը, օրինակի համար, որ կը բաժնէ գլուխները ըստ 301, 405, 451, 484, 1915, 1918, 1988, եւ 1990 թուականներուն պիտի կեդրոնանայ գլխաւորաբար զգայացունց պատահարներու վրայ, որ միեւնոյն ժամանակ կը կեդրոնանայ անհատներու վրայ որպէս ազգային համախմբումի օրինակներ: Այդ պիտի ըլլայ հայկական մեկնաբանութիւնը անցեալին պատահած քաղաքական անկիւնադարձային դէպքերու եւ անոնց անողոք զարգացումը դէպի ներկան: Եւ պատմութեան հայկական մեկնաբանութիւնն է որ աւանդաբար կը դասաւանդուի հայկական դպրոցներուն մէջ: Այսինքն, ազգային պատմութիւն մը որ կը միտի տալ պատկանելիութեան բանաձեւ մը, որ վերոյիշեալ «ընկերութեան» նման կը թուի ըլլալ ընդհանուրին ընդունելի:

Զգայացունց դէպքերը օգտակար են պատմութիւնը հետաքրքրական դարձնելու եւ փաստելու, թէ ազգայնականութիւնը պէտք ունի արտաքին թշնամիներու: Այս բոլորը նպատակ ունի ցուցաբերելու, թէ անցեալէն մինչեւ այսօր ազգային յառաջդիմութիւնը եղած է սահուն, եւ թէ միակ անհամաձայնութիւնները եղած են անոր սահմաններէն դուրս:

Ի մտի ունենալով այս ենթահողը, բանագիտութեան անշահախնդիր ըլլալը կարելի չէ պաշտպանել: Հարկ չկայ սպառնալիք տեսնել ասոր մէջ, որովհետեւ բոլոր ուսումնասիրութիւնները տեղի կ՚ունենան մասնաւոր ընկերային եւ քաղաքական բնաբանի մէջ, եւ գիտութեան դիմելը կը տեսնուի որպէս փափաք մը որ կատարուած գործը նկատուի այս նկատառումներէն վեր եւ ուրեմն՝ օրինական:

Այսօր, անցեալին եւ պատմութեան հերոսներուն եւ հերոսական դէպքերուն հանդէպ հայրենատենչութիւն մը կը տիրէ: Նման պատմութեան մը վտանգը կը կայանայ այն ենթանդրութեան մէջ, թէ պատմութիւնը կը պատկանի բոլորին, թէ ան մեր ժառանգութիւնն է եւ կը սատարէ ազգային ինքնութիւն կերտելու: Այս դժուար կացութեան կը մատնէ ընկերալեզուաբանը, ինչպէս ընկերալեզուաբան Տէլ Հայմզ կ՛ըսէ. «Կը թուի թէ պատմութեան մէջ ամենէն կարեւոր գործը լեզուի մասին պիտի կատարուի ո՛չ թէ լեզուաբաններու կողմէ, այլ՝ պատմաբաններու կողմէ»:

Ներկայիս, դժուար պիտի ըլլայ հայ լեզուի պատմութեան մասին գրել առանց ընկերալեզուաբանութիւն օգտագործելու: Անոր համար, կան երեք փափաքելի բայց բացակայ տուեալներ որոնք մեր ուշադրութեան առարկան պէտք է դառնան՝

Գիտակից ըլլալ այն ճնշումներուն որոնք յառաջդիմութեան եւ նահանջի դէպքերը կը բանեցնեն եղելութիւններու մեկնաբանութեան վրայ:
Հարցաքննական կեցուածք՝ ենթադրուած պատմական յաղթանակներու եւ շարունակականութիւններու առնչութեամբ, որոնք ազգային աւանդական մեկնաբանութիւններու դուռ կը բանան:
Տեսակէտի հանդէպ արթնութիւն՝ հարց տալու լեզուի պատմութեան ամէն անկիւնադարձին, թէ որո՞ւ հայեցակէտը որդեգրուած է:

Վերոյիշեալ միտքերը ընդգծելու եւ մանաւանդ վերջին տուեալը բացատրելու համար, կը մէջբերենք երեք տարբեր արձանագրութիւններ եւ մեկնաբանութիւններ գիրերու գիւտի մասին.

1. Կորիւն՝ «Եւ (Մեսրոպ) իր ընկերների հետ սկսեց սովորական աղօթքներն ... Ամէն բան շնորհող Աստծուց իսկապէս պարգեւուեց նրա այդ բախտը. նա իր աջով հայրաբար ծնեց նոր եւ սքանչելի ծնունդներ, հայերէն լեզուի նշանագրեր»:

2. Խորենացի՝ «(Մեսրոպ) ապաւինում է աղօթքի: Եւ տեսնում է ոչ երազ քնի մէջ, ոչ տեսիլք արթնութեան մէջ, այլ սրտի գործարանում նրա հոգու աչքերին երեւում է աջ ձեռքի թաթ՝ քարի վրայ գրելիս, այնպէս, որ քարը գծերի հետքը պահում էր»:

3. Փարպեցի՝ «(Հաբէլ քահանան) եպիսկոպոս Դանիէլէ տեղեկացաւ նշանագրերի կարգի մասին, ապա նշանագրերն առնելով նրանից՝ հասցրեց հայոց թագաւորին, սուրբ հայրապետ Սահակին եւ երանելի Մաշտոցին ... (Մաշտոց) կարողացաւ հայերէն այբուբենը կարգաւորել, դասաւորել ըստ յունարէնի հնչիւնային, վանկական անսայթաք դասաւորութեան»:

Եզրակացութիւն

Լեզուի մը ընթացքը շատ ուժական է, եւ մինչ կը մերժենք այն հին ըմբռնումը թէ լեզուն էակ մըն է, այդ անբաժանելիօրէն կապուած է մարդկային կեանքի ընկերաին տուեալներուն հետ: Որպէս ինքնութեան բնորոշիչ, լեզուն խիստ կարեւոր տեղ կը գրաւէ: Սակայն, պատմութիւնը ցոյց կու տայ, թէ լեզուական փոփոխութիւնը անխուսափելի է եւ ոչ թէ բացառութիւն: Արդեօք ասիկա կը նշանակէ թէ բոլորին ինքնութիւնը այսպիսով կը նուազի՞: Ինքնութիւններն ալ կը փոխուին, որովհետեւ ընկերային, քաղաքական, տնտեսական եւ մշակութային մթնոլորտները կը փոխուին: Եւ եթէ միայն անմիջական նայուածք մը նետենք, այնպէս կը թուի թէ ամէն բան կորսնցուցած ենք:

Կ՚՚ապրինք մեծ փոփոխութիւններու շրջան մը, որ միշտ ալ ընդունելի չէ շատերու կողմէ: Ասիկա չի նշանակեր, թէ անցեալին հետ մեր բոլոր կապերը պիտի խզենք եւ մշակութային շարունակականութիւնը պիտի դադրի: Հոս կը տեսնենք Պարթի գաղափարին անհրաժեշտութիւնը, թէ ինքնութեան զգացումը կախեալ է լեզուական փոքրամասնութեան սահմաններուն շարունակականութենէն: Յաճախ, նման խումբեր երկար ատեն կը դիմադրեն փոփոխութիւնները առանց որեւէ շօշափելի վնասներու ենթարկուելու: Սակայն, երբ ճնշումները յամառօրէն կը շարունակուին, փոփոխութիւններ պիտի պատահին: Ինքնութեան դիւրաթեք ըլլալը այս պարագային հարստութիւն մըն է, որովհետեւ ատիկա կ՛երաշխաւորէ խումբին շարունակականութիւնը:

Ահա այսօրուան մարտահրաւէրները եւ անցեալէն ժառանգուած հանգոյցները եւ բարդոյթները: Մեզի կը մնայ կերտել լեզուական առողջ ապագայ մը մեր սփիւռքեան եւ հայրենի բոլոր հատուածներով, ի մտի ունենալով Զօհրապի հետեւեալ խօսքերը՝ «Երկու աստուածներ՝ մէկը ժամանակը, միւսը՝ պէտքը՝ որոնցմով քաղաքակրթութիւնը շինուած է, ձեռք ձեռքի տուած շարունակ կ՚՚աշխատին նորութիւնները փճացնելու: Նորութիւնները նորութիւններով կը փոխանակուին»:

Օգտագործուած աղբիւրներ

Անդրանիկ Տաղլեան, «Օտար բառերու վայրագ խուժումը ոսկեղնիկէն ներս … Հայաստանի մէջ կը նահանջէ լեզուն … սրնթաց», Զարթօնք, 4 Մարտ 2005:

Արմենակ Եղիայեան, «Մեսրոպեան տառերու ակունքները», Անթիլիաս, 2005:

Բագրատ Ուլուբաբեան (թարգմ.), «Ղազար Փարպեցի», Երեւան, 1982:

Գրիգոր Զօհրապ, «Հայ գիրի եւ տպագրութեան յոբելեանները», Ժամանակ, 14 Հոկտ. 1913:

Մանուկ Աբեղեան (թարգմ.), «Կորիւն. Վարք Մաշտոցի», Գահիրէ, 1954:

Պօղոս Սնապեան, «Միջնաբերդ - Գրական Տարեգիրք», 2րդ տարի, Պէյրութ, տպարան Սեւան, 1959:

Ստեփան Մալխասեան (թարգմ.), «Մովսէս Խորենացի», Երեւան, 1968:

Ազգային Ուսումնական Խորհուրդի ուսուցչական սեմինարը Նիւ Եորքի մէջ

2011-10-31T16:32:00.001-04:00

Շաբաթ, Հոկտեմբեր 1ին, Արեւելեան ՄիացեալՆահանգներու տարբեր քաղաքներէ ժամանած ուսուցիչներ, տնօրէններ եւ խնամակալ մարմնիանդամներ մասնակցեցան Ազգային Ուսումնական Խորհուրդի կազմակերպած սեմինարին։ Իրենցմասնակցութիւնը բերին հետեւեալ ամէնօրեայ եւ շաբաթօրեայ դպրոցները. Սբ. Լուսաւորիչամէնօրեայ վարժարան (Նիւ Եորք), Ս. Նահատակաց ամէնօրեայ վարժարան (Նիւ Եորք), Ս.Սարգիս եկեղեցւոյ «Շուշան եւ Յովսէփ Յակոբեան» վարժարան (Նիւ Եորք), «Նարեկ»վարժարան (Նիւ Ճըրզի), Հայ Քոյրերու Վարժարան (Ֆիլատելֆիա), «Հայկազեան» վարժարան(Ֆիլատելֆիա), Հ.Օ.Մ.ի «Զաւարեան» վարժարան (Տիթրոյիթ) եւ «Դանիէլ Վարուժան»վարժարան (Շիքակօ)։ Սեմինարը տեղի ունեցաւ Ազգ. Առաջնորդարանին մէջ, Նիւ Եորք։

Ուսումնական Խորհուրդի ատենապետ պրն. ՅարութիւնՄսըրլեանի բարի գալուստի խօսքէն ետք, Արեւելեան թեմի առաջնորդական փոխանորդ Գերշ.Տ. Անուշաւան եպս. Դանիէլեանի բացման աղօթքը կատարեց։ Այնուհետեւ, ան անդրադարձաւհայ ուսուցիչի աշխատանքին, գնահատելով անոր ջանքը՝ հայ ոգին ներարկելու իրաշակերտներուն մէջ։ Ան նաեւ խօսեցաւ դաստիարակներու տարբեր հոգերուն ումտահոգութիւններուն մասին։ Այս ներշնչող խօսքերէն ետք, Հ.Օ.Մ.ի Արեւելեան ՄիացեալՆահանգներու Շրջ. Վարչութեան ներկայացուցիչ Գարոլին Շմաւոնեան իր կազմակերպութեանզօրակցութիւնն ու յաջողութեան մաղթանքները փոխանցեց։

Այնուհետեւ, պրն. Մսըրլեան հրաւիրեց Ուս. Խորհուրդիվարիչ տնօրէն դոկտ. Վարդան Մատթէոսեանը որ ներկայացնէր մարմնի աշխատանքը։ Աններկաներուն ուշադրութեան յանձնեց Խորհուրդի նպատակները եւ ներկայ աշխատանքները։Երկրորդ զեկոյցով, ան ներկայացուց շարք մը մանկական ու դաստիարակչականհրատարակութիւններ եւ քննարկեց անոնց գործածութեան կարելիութիւնը դասարանէն ներս։

Յետմիջօրէն, հանդիսավարը ներկայացուց օրուանբանախօսը՝ դոկտ. Արսինէ Օշական (Ֆիլատելֆիա), որ վարեց աշխատանիստ մը «Նոր եղանակ,նոր նպատակ» անունով։ Ան մասնակիցներուն յայտնեց, թէ իր նպատակն էր երկուգործիքներ տալ անոնց, որոնք օգտակար պիտի ըլլային նպատակներ իրագործելու եւներշնչուելու համար։ Դոկտ. Օշական շարունակեց բացատրել, թէ ինչո՞ւ այդ վերնագիրըընտրած էր. «նոր եղանակ» կը նշանակէր ձեւ մը գտնել՝ մտքեր փոխելու, իսկ «նորնպատակ»՝ ուսուցչական ասպարէզի ընտրութեան հարցումին պատասխանները քննարկել։Վերջաւորութեան, ան ներկաներէն խնդրեց գրի առնել իրենց դասաւանդութեան մէջհանդիպած երեք կարեւոր հարցեր եւ մտածել՝ զանոնք դիմագրաւելու տարբեր կերպեր։

Աւարտին, Ուս. Խորհուրդի անդամներէն դոկտ. ԱսպետՎասիլեան հայկական դպրոցներու նուիրուած ընդհանուր զրոյց մը վարեց։ Ան ըսաւ, թէ «այսզրոյցին մէջ ենք մտքեր փոխանակելու համար», եւ քաջալերեց ներկաները կիսելու իրենցփորձառութիւնն ու դաստիարակչական տարբեր ձեւերը։ Ուս. Խորհուրդի անդամներէն Սօսի Էսաճանեանըհակիրճ կերպով խօսեցաւ իր փորձառութեան մասին որպէս ամէնօրեայ եւ շաբաթօրեայդպրոցներու աշակերտուհի Ուոթըրթաունի մէջ։ Ան արտայայտուեցաւ լեզուի, գրականութեան, պատմութեան ու մշակոյթիբնագաւառներուն մէջ իր ձեռք բերած գիտելիքներուն մասին, զորս ան ամրապնդած էրհետագային։ Ան նաեւ նշեց թէ կարեւոր է լեզուն գործածել, ո՛չ միայն սորվիլ սորվելուսիրոյն։ Դոկտ. Մատթէոսեան աւելցուց, որ «եթէ աշակերտը կիրքը ունի, ան պիտի գտնէճամբան... Որպէս ուսուցիչ, պէտք է կրակը վառել»։ Մասնակիցները իրենց փորձառութեանու գործունէութեան դրուագներ ներկայացուցին։

Աւարտին, պրն. Մսըրլեան շնորհակալութիւն յայտնեցբանախօսներուն ու ներկաներուն իրենց ներկայութեան համար։ Քննարկումներըշարունակուեցան փակման խօսքէն ետք։

ANEC Holds Armenian School Teacher’s Seminar in New York

2011-10-18T15:03:00.003-04:00

On Saturday, October 1 teachers of Armenian day and Saturday schools from cities in the Eastern USA gathered at the Eastern Prelacy offices in New York City to discuss current issues in Armenian education such as access to material and common challenges faced in schools in general. The event was organized by the Armenian National Education Committee (ANEC), a joint venture of the Eastern Prelacy and the Armenian Relief Society (ARS) Eastern USA. The following schools participated: Saint Illuminator’s Armenian Day School, Holy Martyrs Armenian Day School, St. Sarkis Suzanne and Hovsep Hagopian Saturday School (New York), Nareg Saturday School (New Jersey), Haigazian Armenian School (Philadelphia), Armenian Sisters Academy (Philadelphia), ARS Zavarian Schools (Detroit), and Taniel Varoujan Armenian School (Chicago).

ANEC chairman Haroutune Misserlian (pictured below), serving as master of ceremonies, invited Bishop Anoushavan Tanielian, Vicar of the Armenian Prelacy of the Armenian Apostolic Church of America (Eastern United States) to lead the opening prayer. During his comments following the prayer, Bishop Tanielian discussed the work of the Armenian teacher. He said, “It is not just stories that you teach, but the Armenian teacher tries his/her best to instill the Armenian spirit.” He also spoke about the different concerns of educators, but that students will always remember their teacher.

Following these inspirational words, ARS Eastern USA Regional Executive representative Caroline Shmavonian conveyed support and good wishes for a successful seminar. “Each week you have a responsibility to teach Armenian language, culture, and history to our youth and the ARS supports this,” she said. Ms. Shmavonian also congratulated the teachers who chose to participate in the seminar and thanked them on behalf of the ARS.

Next, Mr. Misserlian invited ANEC Director Vartan Matiossian to present the work of the committee. During his first presentation, Dr. Matiossian discussed the aims of the body as well as its current projects such as a blog that can be used as a common resource (armenianeducation.blogspot.com). In the following session, he presented different resources that are available to teachers such as books and magazines, and how they could possibly be used in the classroom. After his presentation, he invited participants to browse the Prelacy Bookstore where they could purchase any item introduced during the lecture.

After lunch, Mr. Misserlian invited guest speaker Dr. Arsine Oshagan, from Philadelphia (pictured above), who held a workshop titled “New Season, New Goal.” She told participants, “I want to give you two tools for your tool-kit that will help you achieve your goals and inspire yourselves.” Oshagan continued to explain why she chose the title of her presentation, explaining that the “new season” meant finding a way to change their minds, and the “new goal” would be to discuss the answer to the question of why each person chose to be a teacher. At the end, she asked participants to write down three important problems in their teaching and to think about a different way of tackling the problem.

Finally, Dr. Asbed Vassilian, ANEC member (pictured above), led a discussion about Armenian schools in general. He said, “We are here in this dialogue to exchange ideas” and encouraged people to share their experiences and different teaching styles. During his presentation, Dr. Vassilian invited ANEC member Sossi Essajanian to speak briefly about her experience attending Armenian day and Saturday school in Watertown, MA. She talked about the skills she gained in language, history, literature, and culture and how she built on this foundation during her education. Ms. Essajanian also brought up a discussion of the importance of using the language, not just learning it for the sake of learning. To build on these ideas, Dr. Matiossian said that “if the student has the passion, he/she will find a way ... we as teachers have to ignite the fire. It is not just the language but Armenian spirit that we teach.” Later, participants shared stories of activities, projects, and methods that worked or did not work for their students.

In his closing remarks, Mr. Misserlian thanked the speakers and participants for taking the time to attend the seminar and contribute to the important discussion about the state of the Armenian schools in the Eastern USA and ways that everyone can be inspired with new ideas to bring back to their teaching. Participants continued their discussions over coffee and dessert, while conveying their ideas to the presenters and fellow teachers alike.

Հաւատարիմ, միշտ հարազատ եւ պատնէշի վրայ

2011-10-13T09:55:00.000-04:00

Պահակագունդը կը մեռնի բայց չի յանձնուիր:

Իր երկրին եւ մարդկութեան վնաս պատճառած Նափոլէոնի հիացող չեմ: Բայց հաւատարիմ զինուորներուն վերագրուած խօսքը, ըստ որուն պահակագունդը կը մեռնի բայց չի յանձնուիր, երբ ամէն բան փուլ եկած էր, կ’ալեկոծէ մտածումներս:

Խօսքը անտիտղոս մարտիկներու:

Ո՞ր կայսեր կը ծառայէ Ռոպէր Հատտէճեան:

Ո՞ր տարածութիւններուն պահակն է, երբ պարտուածներու ջոլիրը զինաթափ է, շարքէ դուրս եկած է եւ կը ծառայէ աստուածաշնչական Ոսկի Հորթին: Իսկ պահակագունդը կը սպասէ զայրացած Եհովան…

Վահան Թէքէեան, Մուշեղ Իշխան, Շաւարշ Միսաքեան, Շաւարշ Նարդունի, Շնորհք պատրիարք եւ ուրիշներ, այժմ նաեւ Ռոպէր Հատտէճեան, ժամանակակից մեծ եկեղեցական մը, հանդիսացան զինուորեալներ,եղան եւ են, բայց չկայ պահակագունդ:

Պատմութեան խաւար օրերուն, վաղ թէ ուշ, յայտնուած են լուսաւոր դէմքեր, որոնք իրենց անձին օրինակով,տէր կանգնած են ժողովուրդին եւ առաջնորդած: Մեսրոպ, Սասունցի Դաւիթ, Կանտի կամ մեր նորագոյն պատմութեան հերոսները, յեղափոխականները, Արեւմտահայաստանի լեռներուն կամ Մռաւի վրայ:

Ռոպէր Հատտէճեան այդ երակէն կու գայ: Իր բերդը՝ «Մարմարա»ն, իր զէնքը՝ հայ գիրը, ընդդէմ խուճապի:

Ազատագրական պայքարները նախ եղած են միտք, խօսք, հրդեհած են հոգիները, ապա բռունցքները բարձրացած են:

Առանձին չէ: Հինգ ցամաքամասերու վրայ ցրուած են վերջին մոհիկանները, պահակագունդ չեն: Անթիկոն են կամ Սիզիֆ:

Պիտի գա՞յ օրը որ ստիպուած չըլլանք ըսելու՝ ափսո՜ս…

Գրեթէ տարի մը առաջ, Ֆրանսայի մէջ, իրեն տարեկից մը, պրակ մը լոյս ընծայեց, որուն անունն էր՝ ԸՆԴՎԶԵՑԷ՛Ք… INDIGNEZ-VOUS ! Բազմաթիւ հրատարակութիւններ եւ բազմամիլիոն վաճառք:ՄԵՐ ՄԱՅՐԵՆԻ ԼԵԶՈՒՆ ՄԱՀԱՄԵՐՁԻ ԱՆԿՈՂԻՆԻՆ ՄԷՋ պրակը, լոյս տեսած է Պէյրութ, քառասուն էջ: ՄԱՐՄԱՐԱյի այս տարուան Յունիս-Յուլիսի թիւերէն տասներկու յօդուածներ:

Ռոպէր Հատտէճեան չ’ըսեր՝ ԸՆԴՎԶԵՑԷ՛Ք: Երեւոյթը կը հաստատէ, հաւանօրէն յուսալով, որ իր ինքնութեան նախանձախնդիր հայը – եթէ այդ մարդատեսակը չէ անհետացած – ինք կ’ընդվզի:

Այդ կոչին կ’անսանք:

Հետեւինք տագնապող հայու մղձաւանջային հրաւէրին.

«Աւելի քան վաթսուն տարի ծառայելէ վերջ հայոց լեզուին ու գրականութեան, աւելի քան քառասուն տարի հայատառ թերթ հրատարակելէ ու մալոյ նուիրական աշխատանք տանելէ վերջ, ի՜նչ տառապանք է նստիլ ու գրել որ մեր մայրենի լեզուն հոգեվարքի մէջ է»:

Հոգեվարք.մեր լեզուն հետզհետէ կը դադրի «մայրենի» ըլլալէ: «Նստիլ ու գրել» որո՞ւ համար, երբ հոգեվարքի սադայէլի շրջանակին մէջ երջանկացածներ պիտի չտեսնեն գրուածը, եւ միայն դեռ չյանձնուողի պահակագունդի վերջին յոգնած հանգստեան կոչուածները պիտի ձայնակցին եւ…աւաղեն:

Կարդա՛լ նախաբանը: Վկայութիւն Պոլսոյ մասին:

Բայց հարկ է յանդգնիլ, եւ ըսել, որ Թատրոնի վերջին արարը կը խաղցուի ՀԱՅԱՇԽԱՐՀի մէջ, հինգ ցամաքամասեր, նաեւ պատմութեան յաջորդական չարիքներու հետեւանքով «կրճատ» (Շաւարշ Նարդունի)Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ:

«Մեր սքանչելի մայրենի լեզուին նկատմամբ հայ ժողովուրդին կողմէ ցուցաբերուած արհամարհանքը՝ սիրտս կը խոցէ…»:

Մամուլ,մտաւորականութիւն եւ իրենց անուան արժանի ազգային ղեկավարութիւններ՝ ՉԵՆ ԸՆԴՎԶԻՐ եւ չեն հակազդեր աղէտը կասեցնելու համար, կարծեցեալ մարդորսութիւններու եւ կորսուող ջաղացքի չախչախին սպասարկելով… Կ’ըսեն՝ չխրտչեցնել, նորոյթ է ըսել՝ կը բաւէ «զգացումով հայ ըլլալ»…

Ռոպէր Հատտէճեան մրճահարելով կը յիշեցնէ ինչ որ գիտենք, որպէսզի չմոռնանք.

«Ամբողջ հաւաքականութիւն մը որ… կու գայ հրաշալիօրէն կատարելագործեալ մայրենի լեզու մը ունեցած ըլլալու, մայրենի լեզուով հրաշալի մամուլ մը ունեցած ըլլալու, մայրենի լեզուով դասաւանդող ազգային դպրոցներ ունեցած ըլլալու, մայրենի լեզուով հազարումէկ կազմակերպութիւններ ունեցած ըլլալու, մայրենի լեզուով շատ արժէքաւոր գրականութիւն մը ունեցած ըլլալու,մայրենի լեզուով թատրոն կազմակերպող թատերախումբեր կազմակերպած ըլլալու, ամբողջովին մայրենի լեզուի գործածութեան վրայ հիմնուած ազգային փառաւոր եկեղեցի մը ունեցած ըլլալու աւանդութիւններէն, հիմա երես դարձուցած է այդ մայրենի լեզուին ու յարգանք կ’ընծայէ միայն տեղական լեզուով սնուցուած ապրումներու… (ընդգծ.Յ.Պ.):.. «Հայերէնը դարձած է անբաղձալի լեզու: Անսիրելի լեզու»:… «Անամօթութիւնն ու ապիկարութիւնը հասած է ընդվզեցուցիչ սահմաններու», բայց քանի հոգի մնաց որ պիտի ընդվզի…

Այս Պոլի՞սն է թէ հայաշխարհը: Դուք դատեցէ՛ք:

Յուսահատական ճիչը պոռալու համար ձեռնոց չի դներ.

«Եկեղեցիին մէջ քարոզիչը իրաւունք ունի՞ իր եկեղեցիին լեզուն անդին շպրտելու, որպէսզի հաւատացեալները հասկնան…»:

Տարիներ առաջ սկսած խայտառակութիւնը հիմա տուն-տեղ եղած է: Հայոց եկեղեցիներու խորանէն կը հնչեն բաբելական լեզուներ, որոնց դէմ թումբ կանգնելու համար դաշնակցած էին հայոց արքան, հայոց կաթողիկոսը եւ մտաւորականը… Ուրացողներուն յիշեցնել:

Վտիտ էջերէն կը ծագին ազգային խորիմաստ մտածումներ, որոնք կ’առընչուին ինքնութեան եւ տեւելու կամքի:

«…հարազատին հաւատարիմ մնալու ու հարազատը ապրեցնելու հարց կայ: Տակաւին հարցը կայ այդ հարազատը յաջորդ սերունդներուն փոխանցելու՝ այնպէս ինչպէս մեր նախնիները փոխանցեր են մեզի»:

Այս ազնիւ յանձնառութեան շուրջ օղակը կը սեղմուի, կը սեղմուի: Այս պարտութեան դէմ համազգային ընդվզում չկայ եւ կ’աւազախրինք:

«Հայը հայերէն չի խօսիր միւս հայուն հետ: Հայը հայկական դպրոց չի ղրկեր իր զաւակը: Կամ եթէ ղրկէ, կը պահանջէ որ հայերէն լեզուին այնքան կարեւորութիւն չտրուի որքան պէտք է տրուի անգլերէնին կամ ուրիշ լեզուի մը: Հայ աղջիկը կամ հայ տղան իր սիրածին հետ հայերէն չի խօսիր: Հայը հայուն հետ ամուսնանալու մտահոգութիւն ալ չունի ու շատ բնական կը նկատէ օտարի մը հետ ամուսնանալը: Հայ մարդը հայերէն թերթ չի կարդար, հայերէն թերթը չի հաւնիր,հայերէն թերթին մէջ ուրիշ լեզու կամ ուրիշ լեզուներ տեսնել կ’ուզէ»:

Առանց մեծ բառերու հայոց իրականութեան ռատիոկրաֆին կատարուած է: Բայց ցաւցնող ախտաճանաչումը ղեկավարութիւններու մակարդակին օրակա՞րգ է:Ռոպէր Հատտէճեան ինք կը յանգի բիրտ ու բութ եզրակացութեան:

«Նոյնիսկ եթէ ամէն ինչ հրաշալի ընթացքի մէջ է բացի մայրենի լեզուէն, այսինքն եթէ բոլոր հրաշալի պատկերներուն առընթեր մեր մայրենի լեզուն մահուան թողուած է, կը նշանակէ որ հրաշալի բան չկայ իրականութեան մէջ, կամ այն ինչ որ անդին հրաշալի ըլլալ կը թուի, անհիմն է,խախուտ է, խաբուսիկ պատկեր է»:

Տաղանդաւոր հայածնունդ օտարագիր գրողին պէս, որ կը ճոխացնէ օտարի գրականութիւնը, մեզի ձգելով աժան սնապարծութիւն:

Եւ պարզ իմաստութիւնը:

«Ի՜նչ մեղք որ այսօր հայերը այլեւս մեծամասնութեամբ մոռցած ըլլալ կը թուին թէ մայրենի լեզուն ազգային լինելութեան առաջին պայմանն է եւ հոս ալ հանգիստ սրտով պիտի կարենանք ըսել.Ի սկզբանէ մայրենի լեզուն կար»:

Կը նշուի որ մայրենի լեզուն կը ստացուի դպրոցը նախորդող շրջանին, որ մայրենի լեզուի կարեւորութեան մասին խօսիլ տհաճ է հայերէն չիմացողներուն համար: Օտար լեզուները պէտք է սորվիլ որպէս երկրորդ կամ երրորդ լեզու՝ մայրենի լեզուի կողքին, ոչ որպէս հիմնական կամ մայրենի:Լեզուական իմաստալից ճշդում մըն ալ կ’ընէ. Մայրենի լեզուն գիտնալ, օտար լեզուները սորվիլ:

Գրքոյկի կէսէն անդին կը խօսուի ուսուցուած կէսկատար հայերէնի մասին: Մանուկները կ’արտասանեն,առանց հասկնալու ինչ որ անգիր սորված են:

Մայրենի լեզուն սոսկ գիտութիւն չէ, կը խօսուի:

«Մայրենի լեզուն ապրեցնելու առաջին պայմանը այդ լեզուն խօսիլ է: Կարդալը վերջը կու գայ, գրելը վերջը կու գայ»:

Կը յիշուի մեծ մտաւորական եւ արեւմտահայոց Զարթօնքի աւագ դէմքերէն Գրիգոր Օտեանի խօսքը. «Լեզուն կը շինուի ժողովուրդի բերնին մէջ»: Մոռցած ենք:

Յիշեցում.«հայերս մէկ եւ անբաժան էինք գրական տեսակէտէ», ինչ ալ եղած ըլլային քաղաքական հանգամանքները:Աշխարհաբարներու ստեղծումով երեւան եկաւ տարբերութիւնը:

Քննադատութիւն եւ առողջ ազգային-քաղաքական վերաբերում է:

«Բայց կը պնդենք որ հայ մարդը, իր ապրած երկրին բարքերուն տուրք վճարելով հանդերձ, կրնար պահել ու պահպանել իր հայախօս մարդու ինքնութիւնը»:

Ինչո՞ւ ձախողած ենք, եւ ի՞նչ ընել վերականգնելու համար: Այս հարցումներն են որ կը ծագին այս պրակի ընթերցումէն:

Ռոպէր Հատտէճեանի եզրակացութիւնը ընդարձակ նիւթ է եւ այդ մասին հարկ է խօսիլ, առանց մեւլեւի տէրվիշի պէս պարելու (derviches tourneurs):

«Այս տողերը գրի կ’առնուին մեր հրաշալի մայրենի լեզուին մէկդի շպրտուած ըլլալը տեսնելու տառապանքէն: Չենք կրնար մխիթարուիլ մտածելով որ հայերէն լեզուն կ’ապրի ու կը գործէ գոնէ Հայաստանի մէջ: Չենք կրնար մխիթարուիլ երկու պատճառներով: Առաջինը՝ որովհետեւ հոն ալ մայրենի լեզուի գուրգուրանքն ու գործածութիւնը ցանկալի մակարդակի վրայ չեն,հոն ալ հայախօսութիւնը կը տառապի օտար լեզուներու ոտնձգութենէն: Երկրորդ՝ Հայաստանի մէջ պահպանուածը Արեւելահայերէնն է, ո՛չ թէ Արեւմտահայերէնը, իսկ մենք գիտենք որ Արեւմտահայերէնը Արեւմտահայութեան պաշտօնական լեզուն է եւ առանց Արեւմտահայերէնի, մեր ժողովուրդը կը կորսնցնէ իր հարստութեան առնուազն կէսը»:

Աւելցնենք.Արեւմտահայութիւնը կը կորսուի իր մշակոյթով եւ Դատով: Ի՞նչ կը շահի ազգը:

ՅԱԿՈԲ ՊԱԼԵԱՆ

«Նոր Յառաջ», Սեպտեմբեր 14, 2011

How to Stop the Drop in Verbal Scores

2011-10-03T09:47:00.002-04:00

The following op-ed article, published in the September 19, 2011 issue of "The New York Times," refers to the new decline in reading and writing scores on the SATs. The reason for this continuing decline since the 1970s seems to be, according to the most credible analyses, "vast curricular changes, especially in the critical early grades." Language competence needs to be restored in early childhood years, in order to evolve at a reasonable pace in later years. A similar analysis may also be helpful to understand the need to enrich Armenian language skills from an early stage, if we interpret "low-income children," in our case, as children with little or no knowledge of the language from home. The emphasized passages are ours.

The latest bad but unsurprising news on education is that reading and writing scores on the SAT have once again declined. The language competence of our high schoolers fell steeply in the 1970s and has never recovered.

This is very worrisome, because the best single measure of the overall quality of our primary and secondary schools is the average verbal score of 17-year-olds. This score correlates with the ability to learn new things readily, to communicate with others and to hold down a job. It also predicts future income.

The decline has led some commentators to embrace demographic determinism — the idea that the verbal scores of disadvantaged students will not significantly rise until we overcome poverty. But that explanation does not account for the huge drop in verbal scores across socioeconomic groups in the 1970s.

The most credible analyses have shown that the chief causes were not demographics or TV watching, but vast curricular changes, especially in the critical early grades. In the decades before the Great Verbal Decline, a content-rich elementary school experience evolved into a content-light, skills-based, test-centered approach.

Cognitive psychologists agree that early childhood language learning (ages 2 to 10) is critical to later verbal competence, not just because of the remarkable linguistic plasticity of young minds, but also because of the so-called Matthew Effect.

The name comes from a passage in the Scriptures: “For unto every one that hath shall be given, and he shall have abundance: but from him that hath not shall be taken away even that which he hath.” Those who are language-poor in early childhood get relatively poorer, and fall further behind, while the verbally rich get richer.

The origin of this cruel truth lies in the nature of word learning. The more words you already know, the faster you acquire new words. This sounds like an invitation to vocabulary study for tots, but that’s been tried and it’s not effective. Most of the word meanings we know are acquired indirectly, by intuitively guessing new meanings as we understand the overall gist of what we are hearing or reading.

The Matthew Effect in language can be restated this way: “To those who understand the gist shall be given new word meanings, but to those who do not there shall ensue boredom and frustration.”

Clearly the key is to make sure that from kindergarten on, every student, from the start, understands the gist of what is heard or read. If preschoolers and kindergartners are offered substantial and coherent lessons concerning the human and natural worlds, then the results show up five years or so later in significantly improved verbal scores. (Five years is the time span by which this kind of educational intervention should be judged.)

By staying on a subject long enough to make all young children familiar with it (say, two weeks or so), the gist becomes understood by all and word learning speeds up. This is especially important for low-income children, who come to school with smaller vocabularies and rely on school to impart the knowledge base affluent children take for granted.

Current reform strategies focus on testing, improving teacher quality, increasing the number of charter schools and other changes. Attention to these structural issues has led to improvements in the best public schools, charter and noncharter. But it is not enough.

E. D. Hirsch Jr.

Գերազանց զաւակ, Ալզհայմըր եւ հայերէն լեզու

2011-09-26T15:41:00.000-04:00

Անգլիական «Կարտիըն» թերթը 18 Փետրուար 2011-ին գիտական կարեւոր յօդուած մը տպագրած էր երկլեզու անձերու մտային կարողութիւններուն մասին (1): Երկու տարբեր ուսումնասիրութիւններու հիման վրայ գրուած այդ յօդուածը կը յանգի այն եզրակացութեան` թէ այն անձերը որոնք երկրորդ լեզու մը գիտեն եւ զայն կանոնաւորապէս կը գործածեն, կը զարգացնեն իրենգ մտային կարողութիւնները եւ կը յետաձգեն սկիզբը մտային կարողութեան անկումի ընթացքին: Այդ ուսումնասիրութիւնները կը մատնանշեն թէ երկլեզու անձինք հեռու կը պահեն ալզհայմըր հիւանդութիւնը, միջին չափով չորս տարի աւելի քան՝ միալեզու անձեր:

Աւելին՝ ուսումնասիրութիւնները կը յանգին նաեւ այն եզրակացութեան թէ այդ մանուկները որոնք կանոնաւորապէս երկու լեզուներ կը գործածեն, աւելի յաջող կ'ըլլան գործողութիւններու առաջնահերթութիւնը համադրելու (prioritising tasks) եւ բազմագործողութիւններու (multitasking) մէջ:
Ուսումնասիրողներէն մին, Թորոնթոյի Եորք համալսարանի դասախօսուհի Էլէն Պիյալիսթօքը ըսած է. «Երկլեզու ըլլալը որոշ իմացական օգուտներ ունի եւ կը բարձրացնէ ուղեղին կարողութիւնը, մանաւանդ անոր ամենակարեւոր կեդրոններէն եղող՝ գործնական կառավարման համակարգը: Գիտենք թէ այս համակարգը կը նահանջէ տարիքի հետ, բայց գտանք թէ կեանքի բոլոր փուլերուն մէջ ալ ան աւելի լաւ կը գործէ երկլեզուներու մօտ»: Ան աւելցուցած է թէ երկու լեզուներ փոխնիփոխ գործածելը կը թուի թէ կը խրախուսէ որ ուղեղը շինէ իմացական պահեստ:
Ուսումնասիրութիւնները ապացուցած են թէ ամենամեծ ազդեցութիւնը գտնուած է այն անձերուն մօտ որոնք ամէն օր երկու լեզու կը խօսին: Նոյնիսկ սկզբնական արդիւնքներ ցոյց կու տան թէ երկլեզու ըլլալը ոչ թէ միայն իմացական կարողութեան վրայ կ'ազդէ, այլ նոյնիսկ՝ ուղեղի չափին վրայ:
Երկրորդ ուսումնասիրութիւնը կատարողը՝ Փենսիլվենիա Սթէյթ համալսարանէն Ճիւտիթ Քրօլը ըսած է. «Աւանդական կարծիքը կ'ըսէր թէ երկլեզու ըլլալը շփոթմունք կը պատճառէ, մանաւանդ մանուկներու մօտ: Համոզմունքը այն էր թէ երկու կամ աւելի լեզուներ խօսող անձեր դժուարութիւն պիտի ունենան բոլորին մէջ: Սակայն նորագոյն եզրակացութիւնը այն է թէ երկլեզու ըլլալը լաւ եւ օգտակար է ձեզի համար»:
Վերոյիշեալ ուսումնասիրութիւնները յօդս կը ցնդեցնեն որոշ հայ ծնողներու պատճառաբանութիւնը՝ թէ հայերէն լեզու սորվեցնելը եւ հայկական դպրոց ղրկելը կը ծանրաբեռնեն իրենց զաւակը, առանց գործնական ձեռքբերումներ ստանալու: Ուրեմն ոչ թէ միայն հայերէն սորվիլը չի խանգարեր հայ մանուկներու եւ պատանիներու յառաջդիմումին, այլ նոյնիսկ կը նպաստէ անոնց գերազանց մտային կարողութիւններ ունենալուն եւ պահելուն:
Հայ դպրոցի գոյատեւման համար պայքարող կազմակերպութիւններուն ու անհատներուն համար սոյն ուսումնասիրութիւնները քարոզչական հոյակապ զինամթերք կ'ընձեռեն: Կարելի է նախաձեռնել ուսումնասիրութիւններ, բաղդատելու համար հայկական վարժարան յաճախած եւ այլ վարժարաններ յաճախած ուսանողներու մտային կարողութիւնները:
Մեր հազարամեայ պատմութեան ընթացքին մեր ճակատագիրը եղած է գոյակցիլ ուրիշ ժողովուրդներու հետ, հետեւաբար մայրենիին կողքին խօսիլ անոնց լեզուներն ալ: Բոլորս լսած ենք օտարներ՝ որոնք կ'ըսեն թէ հայ ազգը խելացի ժողովուրդ մըն է, բան մը որ թերեւս երբեմն մեզի իբր հաճոյախօսութիւն կ'ըսուի, բայց երբեմն ալ անկեղծ համոզմունքով: Արդեօ՞ք վերոյիշեալ ուսումնասիրութիւնները գտած են այդ համոզմունքին պատճառը:

ՍԵՒԱԿ ՓԱՆՈՍԵԱՆ

«Նոր Յառաջ»

¹ http://www.guardian.co.uk/science/2011/feb/18/bilingual-alzheimers-brain-power-multitasking

Մտորումներ Հայ Մանուկի Տարուան առիթով

2011-09-20T16:23:00.000-04:00

Արամ Ա. Կաթողիկոսին կողմէ 2011 թուականը «Հայ մանուկի տարի» հռչակումէն ասդին, հայկական տարբեր գաղութներումէջ կը կազմակերպուին զանազան ձեռնարկներ, ըլլան անոնք դասախօսական շարքեր, հանդիսութիւններ,խրախճանքներ, մրցոյթներ, տօնախմբումներ, եւայլն, հանդիսաւորապէս անդրադառնալու տարուանխորհուրդին ու անգամ մը եւս շեշտելու հայ մանուկին քրիստոնէական եւ հայեցի դաստիարակութեանկարեւորութիւնը։

Սակայն, Վեհափառ Հօր կոնդակի ուշադիր ընթերցումէն ետք, կ՚անդրադառնանք,որ անոր մտահոգութիւններն ու թելադրանքները շատ աւելին ու անդին են տարուան մը ընթացքինիրականանալիք ձեռնարկներէն ու կը վերաբերին հայ մանուկին քրիստոնէական եւ հայեցի դաստիարակութեան,ինչպէս նաեւ ազգային արժանապատուութեան ի նպաստ՝ հայ ժողովուրդի զաւակներուն, անհատականեւ հաւաքական, շարունակական ճիգին եւ պատասխանատուութեան։

Թէ ինչո՞ւ հայ մանուկին դաստաիարակութեան առանցքը դարձնել քրիստոնէականեւ հայեցի դաստիարակութիւնը։ Այս մասին շատ խօսուած եւ գրուած է։ Մեր տատամսումները սակայն, թէ՛ որպէս ծնողք եւ թէ՛որպէս դաստիարակ, կը կայանան ո՛չ թէ «ինչո՞ւ»ին, այլ՝ «ինչպէ՞ս» զանոնք իրականացնելունմէջ։ Ուստի, մեկնելով այն իրողութենէն, որ Սփիւռքի հայկական գաղութներուն մէջ մանուկինհայկական ինքնութիւնը հաստատող եւ ազգային արժանապատւութիւն փոխանցող հիմնական եւ կարեւորագոյնմիջոցներէն մէկը՝ Հայոց Ցեղասպանութիւնն ու անոր որպէս հետեւանք պահանջատիրութեան ոգինէ, պիտի անդրադառնամ զայն փոխանցելու մանկավարժական կարգ մը սկզբունքներուն, որովհետեւինչպէս վերը նշեցի առաւելագոյն չափով այս թեման է, որ Սփիւռքի գաղութներուն մէջ կըշահագործուի հայ մանուկներուն փոխանցելու իրենց ինքնութեան հարցերուն պատասխանը։ Եւհակառակ անոր որ մանկավարժները եւ հոգեբանները յաճախ կ՚իյնան ծայրայեղութիւններու մէջ,մէկ կողմէն բոլորովին դէմ կենալով ցեղասպանութեան եւ անոր որպէս հետեւանք աղէտը ներկայացնելուն,իսկ միւս կողմէն պաշտպանելով զայն փոքրերուն ներկայացնելու տեսակէտը, աղէտէն վերապրածժողովուրդներու մօտ, ցեղասպանութեան թեմայի փոխանցումը կը մնայ անխուսափելի անհրաժեշտութիւն։

Ցեղասպանութեան ուսուցումը՝հայ ժողովուրդի «սեւ ճակատագիրը»

կամ թուրքերու վայրագութիւնը ներկայացնելէ անդին

Յաճախ կը խորհինք, թէ ինչքա՜ն դժուար է երեխաներուն եւ պատանիներունփոխանցել Ցեղասպանութեան արհաւիրքի տարողութիւնը։ Հաւանաբար ողբերգութիւնը չկարենալփոխանցելու վախն է որ կը մղէ մեզ, որպէսզի անտեսենք երեխաներուն եւ պատանիներուն փխրուններաշխարհն ու անմեղութիւնը եւ դիմենք Եղեռնի լուսապատկերներու եւ յաճախ ալ ժապաւէններուօգտագործմամբ զանոնք «ցնցելու», ինչ որ ամբողջովին հակառակ է մանկավարժական սկզբունքներուեւ հիմնական պատճառն է խաթարելու անոնց մտածելու կարողութիւնը։

Նոյնն է նաեւ հրեաներու պարագան։ Սակայն, Հրէական ողջակէզը (Holocaust)ճիշդ ձեւով փոխանցելու միջոցները որոնող մասնագէտները կը պնդեն այսօր, որ աղէտը կարելիէ մատղաշ սերունդին ներկայացնել՝ ո՛չ թէ զոհերու թիւի շեշտումով, կամ դար մը առաջ անծանօթվայրերու մէջ հաւաքականութեան մը պատահած զարհուրելի ողբերգութեան ներկայացումով, այլ՝իւրաքանչիւր երեխայի տարիքին համաձայն, աղէտը ապրած, կամ աղէտի հետեւանքները կրած անհատներու«անձնական» եւ «մասնայատուկ» պատմութիւնները փոխանցելով։

Օրինակ՝ հրէական միջնակարգ վարժարաններու մէջ յաճախ պատմականիրողութիւններու փոխանցման զուգահեռ, կ՚օգտագործուի Համաշխարհային Երկրորդ Պատերազմիընթացքին, նացիներու կողմէ հալածուած, զանազան թաքստոցներու մէջ ապաստան գտած ու ողբերգականմահով կեանքէն հեռացած, 15-ամեայ պատանիի մը կեանքը ներկայացնող՝ «The diary of AnneFrank»ը, որպէսզի աշակերտները իրենց մակարդակին համաձայն, իրենց սորված պատմական իրողութիւններէնմեկնած, վերլուծեն եւ հասկնան թէ ինչո՞ւ եւ ի՞նչ պատահեցաւ իրենց նման պատանիի մը՝Anne Frank-ին։

Ցեղասպանութեան ուսուցումը՝

երեխաներուն մէջ արթնցնելու ընկերային արդարութեան պահանջատիրութիւն

Նախ քան երեխաներուն Հայոց Ցեղասպանութեան մասին պատմենք, շատ յաճախ կը մոռնանք թէ որքան կարեւոր է ոչ թէ յուզիչ եւ ողբերգական, այլ՝ մարդկային իրաւականտեսանկիւնէն երեխաներուն փոխանցելու՝ մարդու իրաւունքներու, ազատութեան, համագործակցութեան, արդարութեան հիմնական արժէքները, ու բացատրելութէ ի՞նչ է կորուստը եւ ինչո՞ւ եւ ինչպէ՞ս պէտք է հաշտուիլ կորուստին հետ։

Երեխան կամ պատանին նախ պէտք էհասկնայ թէ ի՞նչ կը նշանակէ համագործակցութիւն, ազնուութիւն, բարեկամութիւն, փոխադարձ յարգանք, փոքրամասնութիւններու ազատութիւն, քաջութիւն, արդարութիւն, կորուստ, ինքնապաշտպանութիւն, վերապրում,որպէսզի թուրք ժողովուրդին դէմ միմիայն ատելութեամբ չներարկուի ու չիյնայ ողբերգութեանզոհի դերին մէջ։ Երեխան պէտք չէ փոքր եւ տկար ազգ ըլլալու ստորադասութեան բարդոյթէն տառապելով, դիմէ հոգեբանական ինքնապաշտպանութեանորպէս հետեւանք անտարբերութեան, այլ դառնայ 21-րդ դարուն գերիշխող՝ մարդկային իրաւանցեւ իր ազգին արդարութեան ջատագովն ու մարտիկը։

Այս պատասխանատուութիւնը ոչ միայնդաստիարակներու եւ ուսուցիչներու ուսերուն վրայ կ՚իյնայ, այլ նաեւ ծնողներուն եւ մեծծնողներուն, որոնց խնամքին ենթակայ երեխան, սպունգի նման կը ներծծէ անոնց կենցաղինու արժէքներուն ամբողջ համակարգը եւ կ՚իւրացնէ անոնց ընկերային արդարութեան վերաբերեալսկզբունքները։

Մանկական գրականութեան օգտագործումը՝

ի նպաստ ինքնութեան հարցերու լուծման

Ինչպէս վերը նշեցի, Ցեղասպանութեանու անոր որպէս հետեւանք պահանջատիրութեան հետ առնչուած անձնական պատմութիւններու ներկայացումը,մեծապէս կը նպաստեն աղէտը փոխանցելու պատանի սերունդին։ Անոնք կը մղեն զանոնք, որպէսզիվերլուծումներ կատարեն եւ հարցերը դիտեն ո՛չ միայն քինախնդրութեան ակնոցով, այլ՝ մարդկայինիրաւանց եւ ընկերային արդարութեանց տեսանկիւնէն, անշուշտ եթէ անոնք նախապէս փոխանցուածու մաս կազմած են պատանիին դաստիարակութեան։

Ուստի, մանկավարժական այս մօտեցումը,անհրաժեշտութեան առջեւ կը դնէ մեզ, առաւելագոյն չափով օգտագործելու նման հրատարակութիւններ։Սակայն, մեր պարագային դժբախտութիւնը այն է,որ շատ քիչ են, կամ ընդհանրապէս գոյութիւնչունին հայերէնով գրուած եւ արդիական տպագրութեան արժանացած մանկական գրականութեանգոհարներ, թէեւ վերջին տարիներուն կը հանդիպինք այս թեմային շուրջ եւ յատկապէս հայկականցեղասպանութեան ու ցեղասպանութենէն ետք վերապրած երրորդ սերունդի գրողներու կողմէ օտարալեզուհրատարակութիւններու։

Կ՚արժէ այստեղ նշել, 2010 թուականին,ՀՕՄ-ի Ֆրանսայի Շրջանային Վարչութեան օժանդակութեամբ, Անի Յակոբեանի եւ Ալֆրետի հեղինակած«Le Trou» գիրքը, ուր պատմողը, երրորդ-չորրորդ սերունդի ֆրանսահայ մանչուկմը, գրքոյկի երկայնքին՝ գլուխ-գլխի իր երիտասարդ մօրը հետ, կը յիշէ «հեռու տեղէ» եկած իր մեծ հայրը, կայտառ, կատակաբան մարդ, եւ ֆրանսուհի մեծ մայրը: Սակայն անցագրային գրասենեակի մը մէջ մօր եւ մանչուկինապրած մէկ պահը, պաշտօնեայ ֆրանսուհիի մը բթամիտ դիտողութիւնը մեծ հօր «օտար» ծագումին մասին, երիտասարդ կինը ետ կը մղէ ու «լիիրաւ քաղաքացիի յատուկ արժանաւորութեամբ» իր մէջ կը բանայ ծածուկ վէրք մը՝ իր հօր եւ անոր սերունդէն ժառանգուած։ Պատումը անշուշտկը կեդրոնանայ այդ վէրքին անբուժելիութեան եւ աւանդին փոխանցման վրայ…

Նոյնքան հետաքրքրական էMarsha Skrpuch-ի «Aram's choice»ը, որ կը պատմէ Ճորճթաուն հաստատուած պատանիի մը արկածախնդրութիւնները,միաժամանակ պատանի ընթերցողին առջեւ բանալով աղէտ տեսած ժողովուրդի մը զաւակներուն դժուարութիւններըեւ օտար ափերու վրայ կեանքին վերադառնալու ունակութիւնը։

Հայերէն լեզուով նման հրատարակութիւններու չգոյութիւնըհաւաքապէս մեզ կը դնէ անշրջանցելի անհրաժեշտութեան մը դիմաց։ Արհեստավարժ պատկերազարդումովհարուստ, ինքնուրոյն, պատանիին հոգեբանութեանհարազատ, հայերէնով գրուած մանկական եւ պատանեկան գիրքերու պակասը կը դժուարացնէ ինքնութեան փոխանցման եւ Ցեղասպանութեանպատումի հարցը։

Ուրեմն ի՞նչընել...

Դժուար չէպատասխանը։ Կամ թարգմանել եւ կամ ալ նիւթական միջոցներ յատկացնել նման ծրագրեր մշակելուեւ իրականացնելու համար։

Ահաւասիկ«Հայ մանուկի տարուան» առիթով նոր մարտահրաւէր մը մեր բոլոր մշակութային եւ բարեսիրականմիութիւններուն եւ կազմակերպութիւններուն համար։

ՍՈՆԻԱ ՔԻԼԷՃԵԱՆ-ԱՃԷՄԵԱՆ

«Հորիզոն»

Սփիւռքի մարդոյժի մասին

2011-09-19T11:44:00.000-04:00

Մարդոյժը ազգի մը, ընկերութեան մը ներքին ուժականութեան, ստեղծագործ ոգիի ու փայլուն ապագայի տեսիլքն է։ Սփիւռքը հարուստ է իր մարդոյժով։ Սակայն, Սփիւռքի մարդոյժին ամμողջական պատկերը տակաւին չունինք։ Ահա այս աշխատանքին է լծուած Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնը։ Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Արամ Ա. Կաթոողիկոսի հովանաւորութիւնն ու քաջալերանքը վայելող այս ծրագիրին նպատակն է տեղեկութիւններ հաւաքել Սփիւռքի մեր գաղութներէն ներս գործող ազգայիններուն (մտաւորականներ, ուսուցիչներ, փաստաբաններ, համալսարանի դասախօսներ, գիտական մասնագիտութեանց տէր անձեր, հասարակական գործիչներ, եւլն.) մասին։ Այս ծրագիրը կը նկատենք խիստ կարեւոր եւ անյետաձգելի։ Հետեւաբար, պիտի խնդրենք որ անյապաղ լեցնէք հարցաթերթիկը եւ ուղարկէք մեզի։

Գործնական պատճառներով այս հարցաթերթիկը պիտի ըլլայ անգլերէնով։

Պիտի թելադրենք, որ սոյն հարցաթերթիկը (http://www.armeniancatholicosate.org) նաեւ ուղարկէք ձեր բարեկամներուն, որպէսզի առաւելագոյն չափով տարածում գտնէ այս յոյժ կարեւոր ծրագիրը։

ԴԻՒԱՆ
ԿԱԹՈՂԻԿՈՍՈՒԹԵԱՆ ՀԱՅՈՑ
ՄԵԾԻ ՏԱՆՆ ԿԻԼԻԿԻՈՅ

Human Resources in the Diaspora

2011-09-19T11:43:00.000-04:00

Human resources are the indicator of a nation’s or community’s inner power and creative mind and a guarantor of its bright future. The Armenian Diaspora is rich with human resources. It is vitally important that we get clear, accurate and comprehensive information about our human resources in the Diaspora. Indeed, "Information is power; and the power of knowledge and information becomes a source of deeper self-understanding and self-affirmation," according to His Holiness Aram I, Catholicos of Cilicia.

The Armenian Catholicosate of Cilicia has initiated a program aimed at gathering information about our human resources in the Diaspora. By human resources we basically mean community leaders, clergy, economists, people of media, writers, politicians, artists, public figures, medical doctors, teachers, university lecturers, businessmen, and generally specialists in the area of science and technology, etc. This initiative has the full support of His Holiness.

Thus, we kindly ask you to fill in the form available at www.armeniancatholicosate.org and submit it to the Catholicosate, Antelias, Lebanon. We also ask you to forward this e-mail (with the link www.armeniancatholicosate.org) to your friends.

CHANCELLERY

ARMENIAN CATHOLICOSATE OF CILICIA

Ուսուցչական միօրեայ սեմինար Նիւ Եորքի մէջ

2011-09-15T14:04:00.001-04:00

Հոկտեմբեր 1, 2011ին, առաւօտեան 10:15էն մինչեւ կէսօրէ ետք 4:30, Ազգային Ուսումնական Խորհուրդը կը կազմակերպէ ուսուցչական միօրեայ սեմինար մը Ազգ. Առաջնորդարանին մէջ, Նիւ Եորք։ Սեմինարը պիտի անդրադառնայ մեր դպրոցներու կրթական աշխատանքին դիմագրաւած մարտահրաւէրներուն ու կարիքներուն։ Զեկույցներ պիտի ներկայացնեն դոկտ. Արսինէ Օշական (Ֆիլատելֆիա) եւ դոկտ. Վարդան Մատթէոսեան՝ Ուս. Խորհուրդի վարիչ տնօրէն։ Սեմինարը առիթ մըն է բոլոր դպրոցներուն՝ քով-քովի գալու եւ խորհրդածելու հայեցի դաստիարակութեան իւրայատկութիւններուն շուրջ։ Բոլոր դպրոցները՝ Ուս. Խորհուրդի իրաւասութեան տակ գտնուին թէ ոչ, հրաւիրուած են իրենց մասնակցութիւնը բերելու։
Յաւելեալ տեղեկութիւններու եւ արձանագրութեան համար, հաճեցէք հեռաձայնել Ուս. Խորհուրդի գրասենեակին՝ 212-689-7231/212-689-7810 թիւերուն, կամ գրել anec@armenianprelacy.org հասցէին։

Սփիւռքը կրնայ վերականգնիլ միա՛յն հաստատութենական մտածողութեամբ

2011-09-14T13:31:00.002-04:00

Իբրեւ նախաբան

Կրնայ պատահիլ, որ հակաճառելով վերեւ ընդգծուածին, ըսուի, թէ սփիւռքեան իրականութեան համար այդքան ալ անծանօթ չեն նշեալ մօտեցումները, որովհետեւ յետ Եղեռնի հայ զանգուածներուն համար տասնամեակներու ընթացքին իսկ յստակ դարձան, թէ առանց համապատասխան կառոյցներու հաստատման եւ կամ նորովի ստեղծման, կարելի չէ այլապէս գոյատեւել եւ ուծացումէ փրկել իրերայաջորդ սերունդներ:

Սա ինքնին պերճախօս իրողութիւն մը ըլլալէ չի դադրիր, մանաւանդ որ արդէն Սփիւռքը իր երբեմնի կազմաւորումէն ասդին կ՚՚ապրի աւելի քան իննսունամեայ յաղթերգը թուրքին դէմ, առանց սակայն կարենալ դադրեցնելու պայքարը տակաւ սաստկացող ու անհամար դժուարութիւններուն:

Այլ ասած, Հայ Եկեղեցւոյ, դպրոցին, միութիւններուն, կուսակցութիւններուն, հասարակական կազմակերպութիւններուն, ինչպէս նաեւ` կարգ մը հոգեշահ հիմնարկներու ունեցած դերակատարութեան առընթեր, Սփիւռքը իր համատարած կառուցուածքով եւ բազմազան կարելիութիւններու մէկտեղումով` կարողութիւնը չունեցաւ ցարդ ստեղծելու գոյութենական իր պայքարին նորովի ռազմավարութիւնը, հակառակ վերջին տասնամեակներու տրուած ազդանշաններուն, բարձրացուած ահազանգներուն, ուշքի գալու սրտցաւ կոչերուն, տարաբնոյթ քննարկումներուն եւ առաջադրուած ծրագիրներուն:

Մէկ խօսքով, Սփիւռքը յայտնուեցաւ դէմ յանդիման այնպիսի իրավիճակի մը, յատկապէս Հայրենիքի անկախութեան վերականգնումէն ետք, ուր, փոխանակ իր ազդու, գիտական լիցքով պարուրուած, խիզախ, ինքնահաստատ, ազգակերտ եւ ապագայատեսիլ աշխատանքներու իր բարերար ներդրումը բերելու` վերանկախ հայրենիքի հզօրանքին, գտնուեցաւ ընկալողի կացութեան մէջ, տեղայնական հարցերով խեղճացած, ամուլ ու բռնազբօսիկ երեւոյթներու կառչած, եւ առհասարակ` ինքնակործանումի համայնապատկերի մը պաստառը պարզած:

Իրաւամբ, տխուր եւ յուսալլկիչ այս հորիզոնին դիմաց` հայրենի հողէն, ջուրէն, շունչէն եւ ոգեղէն հարստութենէն հեռու, ի բացառեալ այցելութիւններու պատճառած որոշակի խանդավառութիւններուն, Սփիւռքը կ՚ապրի իր գոյութեան կարապի երգը, այս անգամ բոլորիս ընդունելի տարազով մը, թէ պարտադրուած ճակատագիրի մը հերթական ընթացքն է, որ այլապէս կը սրտդողէ մեր շրջապատը:

Ի դէպ, մտորումներուն առանցքը չի կազմեր այն վճիտ իրողութիւնը, թէ սփիւռքեան կեանքին մէջ քրտնախառն եւ հայակերտ ամէն աշխատանք, որուն ետին կանգնած է անպայմա՛ն նուիրեալ հայու անեղծ էութիւնը, կեանքի թաւալքին հետ իր շրջապատին փոխանցեց ազգային գիտակցութեան եւ պահանջատիրական ոգիի վսեմութիւնը, այլապէս մնալով անմիջական լուծումներու ազդեցութեան տակ:

Ընդգծում մը

Պատմաքաղաքական եւ ընկերատնտեսական հոլովոյթներու պատկերն ու հաստատագրուած ճշմարտութիւններու տեսադաշտը, մեր` սփիւռքահայութեան պարագային, ընկրկումներու առընթեր յաճախ ցուցանիշ եղած է նաեւ բողոքի, ընդվզումի, վերականգնման փորձերու թէ պահանջատիրական պոռթկումներու, գրեթէ բոլոր բնագաւառներու մէջ, պայմանական յաջողութիւններու ներքեւ, առանց սակայն ընդգծելու հետագայ տարիներու ճշդուելիք գործադաշտերու եւ հայեցակարգերու ռազմավարական առաջնահերթութիւնները:

Բաւարար է, թէեւ համառօտակի, քննական հայեացքներու եւ մօտեցումներու ընթացքով մը անդրադարձ կատարել սփիւռքահայ կեանքի իւրաքանչիւր մարզի, տեսնելու համար տարուող աշխատանքներու բազմածաւալ եւ հարուստ ժառանգութիւնը, որուն մանրամասնութիւններու թուումն անգամ պատուաբեր հարթակներ են ամբողջ ազգին:

Այս առումով, տարիներու հոսքին հետ, արդեօք սակաւաթի՞ւ են համագումարներու, ժողովներու, սեմինարներու թէ առաջադրուած թղթածրարներու գոյութիւնը, որոնք իրենց շահեկանութեամբ հանդերձ, չեն կրցած լիարժէքօրէն արժեւորել (գործնականօրէն) ոչ միայն տուեալ ժամանակի ախտաճանաչումն ու լուծումներ որոնելու կամեցողութիւնը, այլեւ դատապարտուած են անհատական թէ հաւաքական քմահաճոյքին, տեղայնամտութեան եւ շատ անգամ սկեպտիկ վերաբերումներու:

Անցնինք:

Հաւանաբար հարց տրուի, թէ ինչո՞ւ եւ ինչպիսի՞ բացատրութեամբ առնչութիւն մը կը փորձուի տեսնել Համասփիւռքեան Կրթական Գ. Համագումարին եւ առանձնապէս վերոնշեալ ընդհանուր ընդգծումներուն միջեւ: Պարզ ասած, ինչո՛ւ այսքան ծանրաբեռնել այս համագումարը, որ տեղի ունեցաւ 18-20 Օգոստոս, 2011-ին, նախագահութեամբ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Արամ Ա. Վեհափառին, Պիքֆայայի դպրեվանքին մէջ, եւ որուն առանցքը արեւմտահայերէնի այսօրուան կացութիւնն էր, մարտահրաւէրներու եւ առաջադրանքներու մէկտեղումով:

Համառօտակի անդրադարձ

Հարկ է միանշանակ արձանագրել, թէ իբրեւ համագումարի մտայղացում, թէեւ յապաղած, իսկապէս որ կ՚ընդգրկէր խորիմաստ եւ նպատակասլաց ուղղուածութիւն: Ըսուածին ապացոյցը, առաջին հերթին կազմակերպիչ յանձնախումբին կատարած ամիսներու վրայ երկարող հետեւողական աշխատանքին եւ ընդգրկուն նիւթերու պատրաստութիւն էր: Հոս տեղին է նշել, որ, եռօրեայ համագումարի տեւողութիւնն ու մատուցուած նիւթերու այլազան բնագաւառները կարելի էր համադրական ճիգով մը աւելի ամփոփել, խնայելու համար ժամանակի գործօնը:

Միւս կողմէ, գնահատելի էր յանձնախումբին մեկնակէտն ու առաջադրանքը`, առաւելագոյն ներկայացուցչութիւն ապահովելու համագումարին եւ ունենալու համասփիւռքեան մասնակիցներու ներկայութիւն:

Ինչ կը վերաբերի համագումարին գիտահետազօտական բնոյթին, ապա մեծապէս քաջալերելի էր մասնակցութիւնը ակադեմական բարձրագոյն ուսումանց տէր պատմաբանի, ընկերալեզուաբանի, իմաստասիրական կրթութեամբ յագեցած փրոֆեսորի, մամուլի երկարամեայ սպասարկուներու, հրապարակագիրներու, բազմավաստակ ուսուցիչներու, մշակութանուէր եւ ազգային հասարակական կեանքի նուիրեալ հայորդիներու, թիւով աւելի քան վաթսուն հրաւիրեալներու:

Ի դէպ, երիտասարդ տարրերու մասնակցութիւնը յաւելեալ ջերմութիւն եւ խանդավառութիւն կը ներշնչէր առհասարակ:

Տեղին է յիշել, թէ դպրեվանքի ուսանողներու եւ կարգ մը հոգեւոր հայրերու ներկայութիւնը խրախուսիչ էր այն հասկացողութեամբ, որ իբրեւ եկեղեցանուէր նորահաս սերունդի զաւակներ, իմաց ըլլալով սփիւռքահայ իրականութեան դառնութիւններուն, դժուարութիւններուն եւ ներկայացուած առաջադրութիւններուն, իրենք ալ իրենց կարգին պարտաւոր են ցուցաբերել մտաւորական եւ գիտական վայելչութեամբ մօտեցումներ, այլապէս արժեւորելով հոգեւոր կեանքի նուիրականութիւնը:

Ընդհանուր մթնոլորտ

Յիրաւի, եղբայրական եւ հոգեհարազատ մթնոլորտի մը հրապոյրը տիրող էր համագումարին, ուր տարբեր երկիրներու եւ միջավայրերու մէջ ապրած հայորդիներու միջեւ առկայ էր կապն ու յարաբերութիւնը խթանող գիտակցութիւնը` այլապէս ծանօթացումներու եւ սրտբաց քննարկումներու առիթ տալով:

Փաստօրէն, դադարներուն, ճաշի թէ ընդհանրապէս պատեհ առիթներու, մասնակիցներու միջեւ տեղի կ՛ունենային հոգեպարար խօսակցութիւններ, փորձառութիւններու փոխադարձ ընկալումներ եւ ընդհանրապէս տուեալ նիւթերու մասին յիշատակելի մատնանշումներ կատարուեցան:

Հաստատումներ

Համագումարի առանցքը արեւմտահայերէնի կացութիւնն էր, այսինքն` Սփիւռքը իր պատմութեամբ, գրականութեամբ, աւանդութիւններով, նիստ ու կացով, աշխարհահայեացքով, եզակի կենցաղով, մթնոլորտով, ընկերային իրավիճակով, ընկրկումներով եւ յաջողութիւններով, եւ առաւելաբար` օրհաս ներկայով եւ անորոշ ապագայով:

Իրաւամբ, իւրաքանչիւր զեկուցաբեր համապարփակ ձեւով փորձեց ներկայացնել իրեն վերապահուած նիւթը, որուն լոյսին տակ տեղի ունեցան ըստ էութեան քննարկումներ, առաջարկներ, յաւելեալ ախտաճանաչումներ, մարտահրաւէրները շրջանցելու դիտաւորութիւններ, թեր ու դէմ կարծիքներու լսումներ, ու մանաւանդ` անկաշկանդ սակայն ըստ պատշաճի քննադատութիւններ:

Իրօք, համագումարի հոգեխռով եւ մտահոգութիւններով յագեցած մասնակիցները առանց վարանումի քննարկումներ կատարեցին, եղան թափանցիկ եւ սրտբաց զրոյցներ` մտերմիկ եւ շատ անգամ յախուռն իրենց դատողութեամբ, ակնկալութիւններով եւ կեցուածքներով:

Անկեղծ ասած, մասնակիցներուն մօտ առկայ էր այն հիմնական մտահոգութիւնը, թէ տուեալ համագումարներու, սեմինարներու եւ ժողովներու ընթացքին արձանագրուած ախտաճանաչումներն ու առաջադրութիւնները դժբախտաբար մնացած են սոսկ կարգախօսային, անարդիւնաւէտ եւ ժամանակավրէպ:

Աւելին, անոնք քաջաբար հաստատեցին, որ այն հիմնական գործօնը որ կը բացակայի տնօրինումներու տեսակէտէ, մեծապէս կ՚առնչուի սփիւռքահայ կեանքի մէջ դերակատար պատասխանատուներու եւ ղեկավարութեանց, որոնք ի տես օրըստօրէ գահավիժող կացութեան, կը յամենան լուծումներու եւ առաջնահերթութիւններու կայացումին մէջ:

Տպաւորութիւններ

Հովուերգութեան որոգայթէն հեռու մնալու նախանձախնդիր մօտեցումով հարկ է արձանագրել, թէ համագումարի ամբողջ տեւողութեան Վեհափառ Հօր ներկայութիւնն ու մասնակցութիւնը իր շեշտակի ներդրումը ունեցաւ: Ան մօտէն հետեւեցաւ քննարկումներուն, լսեց եւ արժեւորեց քննական մտքով յագեցած սուր արտայայտութիւնները, աւելի՛ն. շեշտը դրաւ ինքնաքննարկումներու ճամբով եւ ինքնասրբագրումներու միջոցաւ եկեղեցական թէ ազգային կեանքի բարելաւումին վրայ, արիաբար ընդունելով արձանագրուած սխալներն ու թերութիւնները, եւ ինքնագիտակից մղումով մը ձեռնարկելու հայ կեանքի վերազարթնումին:

Համագումարի մասնակիցները, իրենց կարգին, արժանավայել կերպով անդրադարձան համասփիւռքեան տարողութեամբ գիտական աշխատանք ծաւալելու անհրաժեշտութեան, անյապաղ լծուելու տարիներէ ի վեր յամեցող վատառողջ գործունէութիւններու դադրեցումին եւ նախանձախնդրութեամբ տէր կանգնելու ազգակերտ աշխատանքներու ձեռքբերումին:

Արժեւորումներ

Ճիշդ է, որ համագումարին ստուգապէս հնչեցին խօսքի սահմաններէն գործի անցնելու հրամայական պահանջն ու կարեւորութիւնը, յատկապէս արեւմտահայերէնի այսօրուան պարզած իրավիճակին ի տես, ուր եւ շեշտը դրուեցաւ մանկավարժական, մեթոտաբանական թէ հայեցի կառուցուածքով դասագիրքերու պատրաստութեան, մամուլի մէջ քննական մտքի զարգացման, վարժարաններու առաւել կենսունակութեան, հասարակաց կեանքի թէ եկեղեցական ծառայութիւններու վերանորոգ աշխատանքի ընդգծումին վրայ: Այդուհանդերձ, հիմնականին մէջ մնայուն եւ գերակշռող ազդակներու ծիրին մէջ ՄԱՐԴՈՒԺի պատրաստութեան հիմնախնդիրն է, որ այդքան ալ գործնականօրէն իր տեղն ու դերը չունեցաւ:

Բացատրենք:

Իրօք, Վեհափառ Հօր արտայայտած մտքերուն կիզակէտը եթէ երբեք մէկ կողմէ արեւմտահայերէնի պարզած կացութիւնն էր, զայն փրկելու հաստատ մօտեցումով, ապա միւս կողմէ, եւ տիրապէս զգալի էին անոր մտահոգութիւնները` մարդուժի պատրաստութեան խնդիրին առնչութեամբ:

Փաստօրէն, համագումարի մասնակիցները ուղղակի խնդրանք-պահանջով մը Վեհափառ Հօր սեփականութիւնը դարձուցին այս պարագան եւ շուտափոյթ կերպով նման աշխատանքի մը ձեռնարկելու կարեւորութիւնը:

Եզրակացութիւններ

Սփիւռքահայ կեանքի դաժան եւ այլասերիչ պաստառին դիմաց եթէ երբեք մեր նախնիքը վճռած էին դիմակայել ատենի խոչընդոտներն ու պարտադրուած իրականութիւնները` ազգին մնացորդացը պահելու ու պահպանելու, ստեղծելով այնպիսի կառոյցներ, որոնց հայաշունչ դաստիարակութեան կոչուած էին առաքելատիպ հայորդիներ, ապա, ներկայ ժամանակներու արագասոյր եւ անսովոր պայմաններուն լոյսին տակ հասած է պահը միանգամընդմիշտ եւ բարձրագոռ հաստատելու, որ ատենի հայրենակցական-միութենական կեանքի մօտեցումներն ու կենցաղակերպերը ա՛լ դադրած են ոգեշնչելէ իրենց շրջապատը, դարձած են ինքնանպատակ, իրենց պատեանին մէջ խեղդուելու դատապարտուած:

Արդարեւ, միջազգային համապատասախան կառոյցներու ահազանգի՞ն պէտք էր սպասէինք, որպէսզի ԻՄԱՆԱՅԻՆՔ, թէ արեւմտահայ լեզուն վտանգի մէջ է, անոր ապագան անորոշ է եւ ենթակայ մահուան:

Հակառակ գիտութեամբ յագեցած եւ ամէնէն բարձր մակարդակի տիտղոսներուն տիրացած հայորդիներու հսկայական փաղանգին, սփիւռքեան մակարդակի անհատական կեանքի մէջ նիւթական հզօրանքին, քաղաքական ու բազմաթիւ բնագաւառներու մէջ արձանագրուած յաջողութիւններուն եւ համայնքային տիրական ներկայութեան, ահաւասիկ այսօր Սփիւռքը` արեւմահայերէնը կ՛ապրի իր օրհասը եւ ամէնէն ճակատագրական պահերը:

Միամտութիւն պիտի ըլլար ուրանալ անհայրենիք ըլլալու իրողութիւնը, սակայն ինչպէ՛ս բացատրել տասնամեակներու վրայ երկարած մեր ապիկար եւ տխեղծ վերաբերումներն ու մօտեցումները վերոնշեալի նկատմամբ:

Իրօք, ինչպէս մեր նախնիքը տարբեր հանգրուաններու կարողացան իրենց ինքնութեան եւ պատկանելիութեան հրայրքը ապրիլ, ապա այսօրուան կեանքին մէջ իր հարազատ ներկայութեամբ հայ երիտասարդութեան համար կան առաջնահերթութիւններ, սփիւռքահայ կեանքին մէջ ՆՈՐԱՐԱՐ մտածողութեան ներառման անհրաժեշտութիւն ու ներկայ ժամանակներու լեզուով բարբառելու անյետաձգելի հրամայական` միշտ պահելով ինքնութիւնն ու լեզուն:

Այլ ասած, եթէ երբեք ազգային մեր կառոյցներուն կենսունակութիւն եւ վերապրելու աւիւն չներարկենք, ազգային մեր կեանքին մէջ գիտական հիմնարկներու գոյութիւնն ու յարատեւութիւնը չապահովենք, ստուգապէս անդարձ է սփիւռքահայ կեանքի գահավիժման ընթացքը:

Այդ հիմնարկները իրենց ամէնէն բարձր հեղինակութեամբ եւ գիտական աշխարհահայեացքներով պիտի կարենան ուղղել եւ առաջնորդել ազգային մեր կեանքը, գիտնան տարբաղադրել Սփիւռքի դիմագրաւած դժուարութիւնները, ծրագրային առաջադրութեամբ հանգրուան առ հանգրուան ճշդեն ընելիքներու առաջնահերթութիւնները, հայ նորահաս սերունդներու առաւել գիտականացումին խթան հանդիսանան, գիտահետազօտական աշխատանքներով խանդավառեն շրջապատը եւ ամէնէն էականը` սփիւռքահայութեան վերադարձնեն ինքնավստահութեան ու հպարտութեան խայծը:

Թէ ինչո՛ւ այս մատնանշումը այս համագումարի առիթով, պարզապէս, որովհետեւ սփիւռքահայ երիտասարդը պիտի շարունակէ ՀԱՒԱՏԱԼ, թէ ազգային այս հարստութիւնը` արեւմտահայերէնը կրնայ վերականգնիլ եթէ երբեք մեր ճիգրուն ագուցենք Ս. Մեսրոպի տեսլահար ներուժը, Նարեկացիի տառապանքը, Խրիմեան Հայրիկի կամքն ու ազգային պահանջատիրական մեր ոգիին անժամանցելիութիւնը:

Կ՛ապրին անոնք, որոնց դրոշմը կը պայծառանայ կեանքի պարտադրած յորձանուտին դէմ պայքարելով, ապա նաեւ անպայման յաղթելով:

ՀԱՄԲԻԿ ՊԻԼԱԼԵԱՆ

«Ազդակ»

Bilingual Brains Are More Healthy

2011-09-07T11:21:00.000-04:00

Old habits die hard. Such is the case with the old assumption, still in currency among many Armenian parents (even educated ones), that learning Armenian does not have benefits. For those who continue to tout the "benefits" of being monolingual (e.g. English-speaking), the Canadian neuroscientist Ellen Bialystok has recently made some startling findings: looking at Alzheimer's patients, she found that people who speak two or more languages cope significantly better with the disease. An interview by Kilian Fox in "The Guardian" (London) on June 12, 2011 gives more clues about this intriguing issue.

Ellen Bialystok is a cognitive neuroscientist whose research has shown that speaking two or more languages on a regular basis from a young age can have a positive effect on the brain. Not only does it enhance cognitive abilities, being bilingual can also delay symptoms of Alzheimer's disease. Bialystok, 62, is a distinguished research professor of psychology at York University in Toronto, Canada. Last year, she was awarded a $100,000 Killiam prize for her contributions to the social sciences.

What was the first indication in your research that bilingualism had neurological benefits?
It came from children's ability to understand the structure of language as well as the meaning. This is called metalinguistic knowledge, and it's the key to using language for learning, for literacy, for thinking, for logic. To assess how far along they are in metalinguistic development, we would ask children between the ages of five and nine to judge whether or not a sentence is grammatically correct, however nonsensical it may be. The example I use is: "Apples grow on noses." It's very hard for kids to say that's OK grammatically: they want to tell you that apples don't grow on noses. We found that bilingual children were better able to do this.
Why?
It relates to the essential problem of bilingualism. When a bilingual person is speaking in one language, research shows that the other language is active in his or her mind. That creates a problem: how do you select from the language you need without this other active language getting in the way? In my view, you incorporate a cognitive system called the executive control system, whose job it is to resolve competition and focus attention. If you're bilingual, you are using this system all the time, and that enhances and fortifies it. And that's why bilingual children can say that "Apples grow on noses" is said the right way: they are accustomed to resolving the conflict between form and meaning.
Metalinguistic superiority aside, what other advantages are there?
The cognitive enhancement across the life span of a bilingual person is quite dramatic. It turns out that something as ordinary as speaking a couple of languages reconfigures the brain network in a way that positively affects certain things that brains do.
Can you give an example?
We did a study at the Baycrest geriatric centre in Toronto in which we identified 200 clear cases of Alzheimer's disease and looked at the patients' backgrounds to see if they were mono- or bilingual. Then we looked at how old they were when the family noticed something was wrong and when they were formally diagnosed. In both cases the bilinguals were significantly older, by about four years. We repeated that study using another 200 patients and got identical results.
What conclusion did you arrive at?
It was possible that bilingualism protected the brain and they didn't get Alzheimer's disease as soon, but I never thought that. We did a second study with 20 monolinguals and 20 bilinguals, all about 75 years old. They had all been diagnosed with Alzheimer's, and they were at exactly the same cognitive level, so you would expect them to have the same level of damage in the medial-temporal cortex. But when we looked at their brains, we found that the bilinguals had significantly more damage than the monolinguals. They had more advanced Alzheimer's but they were functioning at the same level. That's the advantage: they could cope with the disease better.
Do you have to be bilingual from a young age to experience cognitive and health-related benefits?
It's very hard to know. My view is that late-life language learning is probably beneficial, not because of bilingualism but because learning a language is a stimulating mental activity and a good way to exercise your brain.
Are the benefits cumulative? If you speak three or more languages fluently, will you be three or more times better off?
There are hints of evidence supporting the idea that three languages are better than two. But here's the problem. The vast majority of bilinguals did not choose to become bilingual because they had a talent for languages: they became bilingual because life required them to. Trilingualism is usually more of a choice, a luxury option associated with intelligence, language talent and education. The benefits are more difficult to measure.
In Britain, we are notoriously bad at learning foreign languages because we have English to rely on. Does this mean that nations that do not speak a globally recognised language have healthier brains?
That's the logical prediction but the reality is much more complicated. When we do our research we go to great pains to make sure that the people in the two groups are the same on everything else we can think of measuring. When you move across nations, you have national differences in wealth, education, social circumstances, health, etc, that contribute to healthy ageing, for example, so finding a difference between two nations is very difficult.
Should curriculum setters take notice?
Language should be a central part of the curriculum but not because bilingualism postpones the onset of dementia: any intellectually engaged activity requiring intense involvement will keep your brain healthy. Learning other languages is important because it helps you understand other people, other cultures, other ways of thinking. Even if it didn't change your brain, there are just so many benefits.

Teachers' Seminar Organized by ANEC

2011-09-03T10:53:00.005-04:00

The Armenian National Education Committee will hold a teachers' seminar on Saturday, October 1, from 10:15 am to 4:30 pm at the Armenian Prelacy headquarters in Manhattan. The seminar will address challenges and needs that Armenian schools confront in their educational activities. It will include presentations by Dr. Arsine Oshagan, a recognized educator from Philadelphia, and Dr. Vartan Matiossian, Executive Director of ANEC. The seminar will be a welcome opportunity for all schools to come together and reflect on the particulars of Armenian education. All schools and teachers, whether they are under jurisdiction of ANEC or not, are invited to attend.

For more information and registration, please contact the ANEC office at 212-689-7231/ 212-689-7810 or write to anec@armenianprelacy.org.

Խօսքէն անցնիլ գործի՛

2011-08-31T21:51:00.000-04:00

Սոյն գրութիւնը խտացումն է Արամ Ա. Կաթողիկոսի փակման խօսքին` արտասանուած Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան կողմէ կազմակերպուած Համասփիւռքեան Կրթական Գ. Համագումարին` նուիրուած արեւմտահայերէնին, Պիքֆայա, 20 Օգոստոս 2011:

Անցնող երեք օրերը մեզմէ իւրաքանչիւրին կեանքին մէջ լեցուն ու հարստացնող օրեր եղան: Զեկուցումներու, քննարկումներու, երկխօսութիւններու ու վերլուծումներու ճամբով փորձեցինք լուսարձակի տակ բերել մեր ազգի կեանքին ներկայ հանգրուանի կարեւոր առաջնահերթութիւններէն` արեւմտահայերէնի փրկութեան խնդիրը: Յաճախակի առիթներով շեշտեցինք, թէ մեր լեզուն, արեւմտահայերէնը վտանգուած է, եւ հետեւաբար, այս խոր գիտակցութենէն մղուած ո՛չ միայն այս մասին խօսեցանք, այլ նաեւ տագնապեցանք: Տագնապեցանք, որովհետեւ արեւմտահայերէնի ներկայ կացութիւնը տեսական խնդիր չէ, այլ գոյութենական հարց է: Տագնապեցանք, որովհետեւ արեւմտահայերէնի նահանջը ամէն օր կ՛ապրինք մեր ընտանիքներուն, դպրոցներուն ու նոյնիսկ եկեղեցիներուն մէջ…:

Սակայն, համագումարի ընթացքին ո՛չ միայն տագնապեցանք, այլեւ փորձեցինք միասնաբար ախտաճանաչում կատարել, հարցադրումներ կատարել, եւ ապա պատասխաններ որոնել սփիւռքի զանազան գաղութներուն մէջ մեր ձեռք ձգած կենսափորձի լոյսին տակ: Ինչպէս Մեր բացման պատգամին մէջ կարեւորութեամբ շեշտեցինք, այս համագումարին նպատակը միայն տագնապը տեսնել ու անոր լուրջ հետեւանքներուն անդրադառնալ չէր. այլ նաեւ` ախտաճանաչումէն անդին փնտռել արեւմտահայերէնը առողջացնող դեղեր, միջոցներ, զայն վերականգնումի առաջնորդող ճամբաներ: Փաստօրէն այն էր համագումարի աշխատանքներուն կիզակէտը: Արդ, անցեալին նայելէ աւելի ապագային նայող ու բացուող հաւաքական ու լուրջ ճիգ մը եղաւ ներկայ համագումարը: Եւ ճիշդ ատոր համար, կ՛ուզենք Մեր ջերմ գնահատանքը յայտնել բոլոր ներկաներուն` համագումարի աշխատանքներուն իրենց յանձնառու ու գործօն մասնակցութեան համար:

Մօտէն հետեւելով համագումարի ընթացքին արտայայտուած մտածումներուն, եղած վերլուծումներուն ու կատարուած առաջարկներուն` պիտի փորձենք հետեւեալ կէտերուն մէջ ամփոփել համագումարի հիմնական առաջադրանքները.

ա) Հակառակ ներկայ աշխարհի այլազան ու բազմազան տագնապներուն եւ մարտահրաւէրներուն, որոնց անմիջական ազդեցութեան տակ կ՛ապրինք սփիւռքի մէջ, ինչպէս նաեւ հակառակ մեր ինքնութեան, մեր արժէքներուն ու մեր լեզուին սպառնացող ամէ՛նօրեայ վտանգներուն, պէտք է կառչած մնանք մեր լեզուին, որ մեր ինքնութեան ամէնէն կենսական տարածքներէն մէկն է: Ցեղասպանութենէն ետք սփիւռքի դժուար պայմաններուն մէջ, ուր մեր ոտքերուն տակ հայրենի հող ու մեր նայուածքին դիմաց Արարատ չունէինք, մենք հայ մնացինք ամէնօրեայ պայքարով` եկեղեցին, դպրոցը, ընտանիքը, ակումբը դարձնելով մեր հաւաքական պայքարին յառաջապահ զինուորները: Ճշմարտօրէն հայ մնալը ամէնօրեայ պայքար է:

բ) Համաշխարհայնացումը փաստօրէն ջնջած է ամէն տեսակ սահման ու քանդած` ամէն տեսակ ցանկապատ: Պատմութեան ընթացքին մեր ստեղծած կրթական, մշակութային, կրօնական ցանկապատերը չեն կրնար մեզ պաշտպանել համաշխարհայնացումի ահաւոր հոսանքին դիմաց: Հետեւաբար, անհրաժեշտ է վերատեսութեան ենթարկել մեր հաւաքական մարտավարութիւնն ու ռազմավարութիւնը: Այս ծիրին մէջ օտարը, որ այսօր կը գտնուի մեր կեանքի սեմին ու նոյնիսկ երբեմն մեր կեանքին մայր էջին վրայ, մենք պիտի փորձենք հայացնել, բնականաբար միշտ կառչելով մեր ուրոյն արմատներուն ու արժէքներուն:

գ) Այս խորքին վրայ ու այս շրջագիծին մէջ հարկ է դիտել ու արժեւորել արեւմտահայերէնի ներկան ու ապագան: Մեր պատգամին մէջ յիշեցուցինք, որ լեզուն արիւնն է մեր ժողովուրդին. առանց այդ արեան պիտի ցամքի մեր կեանքը: Հետեւաբար, պէտք է այս գիտակցութիւնը վառ պահել իւրաքանչիւր հայու կեանքին մէջ: Անհրաժեշտ է ահազանգ հնչեցնել ամէ՛ն տեղ, թէ արեւմտահայերէնը երկրորդական լեզու չէ, օտար լեզու չէ, ան մաս կը կազմէ մեր ինքնութեան, մեր գոյութեան: Մեր մտաւորականները, հոգեւորականները, ուսուցիչները, հայագէտները յօդուածներ պէտք է գրեն ու դասախօսութիւններ տան` ազգային ինքնագիտակցութիւնը խորացնելու համար մեր ժողովուրդի զաւակներուն կեանքին մէջ:

դ) Մեր զեկուցումներուն ու քննարկումներուն ընթացքին յատուկ կերպով շեշտեցինք մարդուժի անհրաժեշտութիւնը: Արդ, հայագիտական ու մանկավարժական կեդրոններու ներկայութիւնը սփիւռքի հայութեան կեանքին մէջ հրամայական է: Անցեալին ունէինք նման կեդրոններ, սակայն ինչ-ինչ պատճառներով փակուեցան: Անհրաժեշտ է ներկայ պայմաններու ու սպասումներու լոյսին տակ հաստատել այնպիսի կեդրոններ, ուր կարենանք պատրաստել հայ մշակոյթի ու յատկապէս արեւմտահայերէնի տարածման ու պաշտպանութեան նուիրեալ անձեր: Առանց մարդու կարելի չէ առաքելութիւն կատարել:

ե) Յատուկ կարեւորութեամբ յիշեցուցինք ընտանիքին, դպրոցին, մամուլին, եկեղեցւոյ ու ազգային կառոյցներուն վիճակուած ճակատագրական դերը արեւմտահայերէնի պաշտպանութեան մեր հաւաքական պայքարին մէջ: Մեր յիշած կառոյցներուն իւրաքանչիւրին դերը կը մնայ անփոխարինելի: Ճի՛շդ է, դասագիրքը կարեւոր է ու ուսուցիչին դերը կենսական. սակայն միջավայրը աւելի կարեւոր է եւ այդ հայաբոյր միջավայրը ստեղծողները պիտի ըլլան մեր կառոյցները:

զ) Մեր քննարկումներուն ընթացքին յաճախակի առիթներով ընդգծեցինք արդիական մօտեցումով, մանկավարժական չափանիշերով նոր դասագիրքերու պատրաստութեան կողքին արհեստագիտական միջոցներու ճիշդ ու լայն օգտագործման կարիքը: Նոր սերունդը մօտէն հաղորդ է արհեստագիտութեան ընծայած կարելիութիւններուն: Մեր կրթական կեանքին մէջ համակարգիչի օգտագործումը կը կատարուի. անհրաժեշտ է աւելի զարգացնել զայն: Սակայն ցարդ տակաւին չենք կրցած մեր հաւաքական կեանքին մէջ հաւաքական նպատակներու օգտագործել արհեստագիտութեան միջոցները: Այս ծիրին մէջ կարեւոր կը նկատենք յատուկ աշխատանք տանիլ համացանցի ճամբով կատարուող երկխօսութիւններն ու հաղորդակցութիւնները արեւմտահայերէնով կատարել եւ սա կարելի՛ է` մասնագէտներու վկայութեամբ:

է) Յաճախակի կերպով անդրադարձ կատարուեցաւ կրթական համասփիւռքեան քաղաքականութիւն մը ճշդելու հրամայական անհրաժեշտութեան: Նման քաղաքականութեան մը պակասը եւ անոր ունեցած հետեւանքները ծանօթ են մեր բոլորին: Այս մասին Մենք անձնապէս անդրադարձած ենք, ինչպէս նաեւ մեր Ս. աթոռին կազմակերպած նախկին երկու համասփիւռքեան համագումարները շեշտած են նման քայլի մը կարեւորութիւնը` մնայուն տեղաշարժի մէջ գտնուող սփիւռքի ներկայ պայմաններուն լոյսին տակ: Սակայն, չի բաւեր միայն թուղթի վրայ կրթական համասփիւռքեան քաղաքականութիւն մը ճշդել, էականը զայն գործի վերածելն է: Հո՛ս է, որ մենք շատ յաճախ կը թերանանք: Արեւմտահայերէնի դիմագրաւած ներկայ տագնապը նաեւ անմիջականօրէն աղերս ունի մեր ներկայ կրթական ու հայագիտական ներկայ խայտաբղէտ ծրագիրներուն պարզած քաոսային վիճակին հետ: Հետեւաբար, կրթական յստակ քաղաքականութեան մը ճշդումը վստահաբար իր դրական հետեւանքները պիտի ունենայ արեւմտահայերէնի վերականգնման մեր հաւաքական ճիգերուն վրայ:

ը) Արդարօրէն ըսուեցաւ, թէ Հայաստանի հեռատեսիլները յատուկ ծրագիրներ պէտք է պատրաստեն արեւմտահայերէնով ու նոյնիսկ անհրաժեշտ է, որ Հայաստանի պետութիւնը միայն արեւմտահայերէնով հեռատեսիլի կայան մը հաստատէ: Կը խորհինք, թէ սա Հայաստանի պետութեան մեծագոյն նպաստներէն մէկը կրնայ ըլլալ սփիւռքի հայութեան: Փոխանակ Հայաստան-սփիւռք գործակցութեան ծիրին մէջ պատահական նախաձեռնութիւններու դիմելու, նման լուրջ ծրագիրի մը իրագործումը կը դառնայ աւելի օգտաշատ ու մնայուն:

թ) Համագումարի ընթացքին յաճախակի առիթներով առաջարկուեցաւ ու յատուկ կարեւորութեամբ շեշտուեցաւ Արեւմտահայերէնի պաշտպանութեան խորհուրդի մը, կաճառի մը կամ ակադեմիայի մը հաստատումը` Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան նախաձեռնութեամբ ու հովանաւորութեամբ: Մենք կ՛ողջունենք նման առաջարկ մը: Անհրաժեշտ է սակայն, որ համասփիւռքեան տարողութիւն ունեցող այս կառոյցի աշխատանքին մասնակցին սփիւռքահայ կեանքին մէջ գործող ու երկար տարիներու մասնագիտական փորձառութիւն ունեցող մանկավարժներ, հայագէտներ ու լեզուաբաններ. եւ աւելի՛ն, անհրաժեշտ է, որ յիշեալ կառոյցին տալիք ցուցմունքները եւ որոշումները գործադրուին բոլոր գաղութներուն ու կառոյցներուն կողմէ, այլապէս ան կը դառնայ ձեւական նախաձեռնութիւն մը:

ժ) Մենք կը հաւատանք գործին: Համագումարը իր խօսքը ըսաւ. խօսքը պէտք է վերածել գործի` յառաջացնելով այնպիսի գործընթացներ, որոնցմով կարելի ըլլայ արեւմտահայերէնը բիւրեղացնել ու անոր գործածութիւնը տարածել ու արմատացնել սփիւռքահայ կեանքին մէջ: Այս տեսանկիւնէն դիտած, կը հաւատանք, որ ներկայ համագումարը չէ փակուած. ան պէտք է շարունակուի, անոր տագնապը, ահազանգը, ախտաճանաչումը, առաջադրանքները պէտք է, թափանցեն մեր կեանքին մէջ, բոլո՛ր մակարդակներուն վրայ ու բոլո՛ր բնագաւառներուն մէջ: Հո՛ս է, որ համագումարը պիտի գտնէ իր լիարժէք իմաստն ու նպատակը: Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնը իր բոլոր կարելիութիւնները միշտ ի սպաս դրած է ու կը շարունակէ դնել ի խնդիր մեր ազգին, եկեղեցւոյ ու հայրենիքին ընդհանրական ու գերագոյն շահերուն եւ առաջնահերթութիւններուն:

ԱՐԱՄ Ա. ԿԱԹՈՂԻԿՈՍ
ՄԵԾԻ ՏԱՆՆ ԿԻԼԻԿԻՈՅ

Արեւմտահայերէնի փրկութիւնը համազգային առաջնահերթութիւն է

2011-08-30T21:49:00.001-04:00

Սոյն գրութիւնը խտացումն է Արամ Ա. Կաթողիկոսի ողջոյնի խօսքին, արտասանուած՝ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան կողմէ կազմակերպուած Համասփիւռքեան Կրթական Գ. Համագումարին` նուիրուած արեւմտահայերէնին, Պիքֆայա, 18 Օգոստոս, 2011-ին:
Հայրապետական օրհնութեամբ ու քրիստոնէական ջերմ սիրով կ՛ողջունենք ձեզ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան դպրեվանքի սրբազան յարկէն ներս: Արդարեւ, Մեզի համար ու վստահ ենք մեր ժողովուրդի զաւակներուն համար սրբազան է այն կառոյցը, որ լծուած է հայակերտումի այնքան հրամայական առաքելութեան: Այս հոգեմտաւոր առաքելութիւնն է, որ կը կենսագործուի դպրեվանքին մէջ, ուր բանաստեղծին բառերով` «կապարն ոսկի եւ նիւթն ոգի դառնան…»:

Դպրեվանքի հայակերտումի առաքելութեան մէջ առանցքային տեղ ու դեր ունի հայ լեզուն: Արդարեւ, ինչպէ՞ս կարելի է վաղուան հայը կերտել` անոր ներարկելով մեր հոգեմտաւոր արժէքները, ազգային աւանդութիւններն ու ձգտումները, առանց հայ լեզուին: Ինչպէ՞ս կարելի է հայրենակերտումի ու ազգակերտումի ճամբով մեր ազգին ինքնութիւնը բիւրեղ պահել ազգերու ընտանիքին մէջ, առանց հայ լեզուին: Ինչպէ՞ս կարելի է մեր ազգին ապագան առաջնորդող ճամբան լուսաւորել, առանց հայ լեզուին:
Ոեւէ ազգի համար իր մայրենի լեզուն ո՛չ միայն կենսական միջոց է հաղորդակցութեան ու հաւաքական յիշողութեան, այլ նաեւ անհրաժեշտ ազդակ` ինքնութեան կերտման, ինքնագիտակցութեան խորացման ու ինքնաարտայայտութեան ձեւաւորման: Իսկ մեր «փոքր ածու»ին համար այս բոլորէն անդին` լեզուն մեր գոյութեան ամէնէն զօրեղ սիւներէն մէկն է, մեր ազգին ամբողջականութեան ու միութեան պահպանման ամէնէն էական միջոցներէն մէկը: Այսպէ՛ս եղած է հայ լեզուն պատմութեան պարտադրած աշխարհաքաղաքական թէ այլ տեսակի բոլոր բաժանումներուն դիմաց:
Ահա թէ ինչու այնքա՜ն խոր ներշնչումով մեր բանաստեղծները գովերգած են հայ լեզուն: Որքա՜ն կարեւորութեամբ մեր մտաւորականները շեշտած են հայ լեզուին կենսական կարեւորութիւնը: Որքա՜ն նուիրումով հայ լեզուն դասաւանդած են մեր ուսուցիչները: Մեր ժողովուրդը բարձրագոյն աստիճանի նախանձախնդրութիւն ու երկիւղածութիւն ցոյց տուած է իր մայրենի լեզուին նկատմամբ` անոր մոռացումը նոյնիսկ դաւաճանութեան համազօր նկատելով:
Այսօր սակայն, տխուր պատկեր մը կը ներկայացնէ արեւմտահայերէնը` ինքնութիւն ու մշակոյթ, լեզու ու աւանդութիւն գունաթափող ու մաշեցնող սփիւռքի պայմաններուն մէջ: Արդարեւ, երբ 2007 թուականը հռչակեցինք «Հայ լեզուի տարի», Մեր հայրապետական գիրին մէջ արդէն սփիւռքի մէջ հայ լեզուի նահանջին ահազանգը հնչեցուցինք ըսելով` «Հայ լեզուն կը նահանջէ ամէ՛ն տեղ, տարբեր կերպերով ու ամէ՛ն իմաստով… 1600 տարիներու պատմութիւնը իր ամէնէն ահաւոր զէնքերով չկրցաւ սպաննել հայ լեզուն: Այսօր, մենք է որ կը սպաննենք հայ լեզուն` երբեմն մեր անտարբերութեամբ, երբեմն մեր տգիտութեամբ, երբեմն մեր անհաւատարմութեամբ, երբեմն մեր օտարամոլութեամբ եւ «մասամբ սոցին…»:
Եկէք պահ մը շրջագայինք հայ կեանքին մէջ` իրապաշտ մօտեցումով ստուգելու արեւմտահայերէնի պարզած ներկայ վիճակը:
- Հայ լեզուին ամուր բերդը նկատուող հայ դպրոցին մէջ մեր լեզուն սկսած է նահանջել: Փաստօրէն հայ լեզուի ու հայերէնով դասաւանդուող նիւթերու պահերը սկսած են նուազիլ. հայ լեզու, գրականութիւն ու պատմութիւն դասաւանդող ուսուցիչներու թիւը սկսած է պակսիլ. եւ աւելի ահաւորը` հայերէն դասաւանդող ուսուցիչներու հայերէնի մակարդակը սկսած է անկում կրել:
- Հայ լեզուի առաջին ու մնայուն դպրոցը նկատուող հայ ընտանիքին մէջ հայ լեզուն սկսած է աղաւաղուիլ թէ՛ լեզուահիւսական ու քերականական հետզհետէ բազմացող սխալներով, թէ՛ օտար բառերու ու ոճային դարձուածքներու յաճախակի գործածութեամբ եւ թէ՛ օտարին օտարացնող ներկայութեամբ:
- Հայ լեզուի ուսուցման մէջ կարեւոր դերակատարութեան կոչուած հայ մամուլը եւս սկսած է նահանջ արձանագրել` մէկ կողմէն տպաքանակի զգալի նուազումին, իսկ միւս կողմէն հայերէնին տիրապետած խմբագիրներու ու հայ լեզուին նկատմամբ թղթակիցներու ցուցաբերած ընդհանրապէս անփոյթ վերաբերումին հետեւանքով:
- Հայ լեզուի առողջ պահպանման մէջ կարեւոր դեր ունեցող եկեղեցին եւս սկսած է թերանալ իր առաքելութեան մէջ` հոգեւորականներու քարոզներուն ու իր հրատարակած պարբերաթերթերուն մէջ նշմարուող բազմազան սխալներով:
Շարունակենք մեր շրջագայութիւնը Սփիւռքի կեանքին մէջ…:
- Հայ լեզուի պաշտպանութեան սատարելու կոչուած մեր միութիւններուն, կազմակերպութիւններուն ու կառոյցներուն մէջ հայ լեզուն սկսած է տեղի տալ, օտար կայքէջերու լայն օգտագործումին հետեւանքով, ինչպէս նաեւ դասախօսական եւ ընդհանրապէս մշակութային ձեռնարկներու նուազումով:
- Հայ լեզուի տարածման ու բիւրեղ պահպանման առաքեալները ըլլալու կոչուած մեր գրողներուն մօտ եւս նշմարելի է բծախնդրութեան ու խստապահանջութեան պակաս` յատկապէս շարահիւսական, կէտադրական ու քերականական կանոններու նկատմամբ իրենց ցուցաբերած երբեմն անտարբեր ու երբեմն քմահաճ մօտեցումներով:
- Այս բոլորին վրայ երբ աւելցնենք հայերէնի գործածութեան արագասոյր նահանջը Արեւմուտքի մէջ հաստատուած մեր գաղութներուն մէջ` մինչեւ մեր եկեղեցիներն ու դպրոցները հասնող… ահա այն ատեն կը համոզուինք, որ արեւմտահայերէնը կորստեան ճամբուն վրայ է:
Այո՛, խորապէս մտահոգիչ է արեւմտահայերէնի պարզած ներկայ պատկերը:
Սակայն, մենք հոս չենք հաւաքուած այս տխուր կացութեան ողբը հիւսելու: Իբրեւ սփիւռքի գաղութներուն մէջ հայ լեզուի պահպանութեան, տարածման ու պաշտպանութեան նուիրուած Մեսրոպ Մաշտոցի յանձնառու առաքեալները, հաւաքուած ենք միասնաբար որոնելու արեւմտահայերէնը բիւրեղացնելու ու անոր գործածութիւնը տարածելու ազդու միջոցները:
Արդարեւ, թէ՛ հիւանդ է մեր լեզուն եւ թէ՛ հետզհետէ խորացող ու ծաւալող անտարբերութիւն մը կայ անոր նկատմամբ: Ինչո՞ւ…: Նախ հարկ է ախտաճանաչումը կատարել այս կացութեան: Մեր հաւաքական կեանքին մէջ մեր ունեցած տարբեր փորձառութիւններով ու տարբեր մօտեցումներով, սակայն միշտ իրապաշտ ոգիով փորձենք «ինչո՞ւ» հարցումին պատասխանը փնտռել: Առողջութեան առաջնորդող ճամբուն առաջին ու վճռական հանգրուանը ճի՛շդ ախտաճանաչումն է:
Արեւմտահայերէնի պարզած ներկայ վիճակը նախ եւ առաջ հետեւանք է ցեղասպանութեան: Մենք ոչ միայն մէկուկէս միլիոն հայ կորսնցուցինք, նաեւ հող ու մշակոյթ կորսնցուցինք: Սփիւռքի օտարացնող պայմաններուն մէջ ծով զոհողութեամբ շարունակեցինք պահել մեր մշակոյթն ու լեզուն: Չմոռնանք երբեք, որ լեզուն կրնայ յաղթահարել ժամանակը, սակայն չի կրնար յաղթահարել հողի, ոգիի ու միջավայրի բացակայութիւնը: Այսօր հայուն հետ սփիւռքացած մեր բարբառները փաստօրէն կորսնցուցած ենք. իսկ արեւմտահայերէնը վտանգուած է: Կը դիմագրաւենք երկու լուրջ խնդիրներ. ա) Մեր լեզուն պաշտպանող զէնքերը` ընտանիք, դպրոց, կառոյցներ, սկսած են տկարանալ` չկարենալով քայլ պահել յարափոփոխ պայմաններուն ու ժամանակներուն հետ: բ) Համաշխարհայնացումի չակերտեալ արժէքները սկսած են կայք հաստատել մեր կեանքի բոլոր մարզերուն մէջ:
Այս երեւոյթներուն բացասական հետեւանքները մեր լեզուին ակներեւ են: Անոնցմէ յառաջացող հարցերուն ու մարտահրաւէրներուն մասին պիտի խօսինք յառաջիկայ օրերուն ընթացքին: Անհրաժեշտ է սակայն, որ «ինչո՞ւ» հարցադրումին յաջորդէ «ինչպէ՞ս»ը. այլ խօսքով, ի՞նչ քայլերու անհրաժեշտ է դիմել փրկելու համար մեր լեզուն, արեւմտահայերէնը: Ա՛յս պէտք է ըլլայ համագումարին դիմաց գտնուող մեծագոյն մարտահրաւէրը, առանցքը մեր քննարկումներուն ու մղիչ ուժը մեր աշխատանքին:
Ծանօթ է ձեզի, թէ 2010–ին արեւմտահայերէնը ներառուած է ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի «աշխարհի վտանգուած լեզուներու. ելեկտրոնային աթլասի» մէջ` «հաստատօրէն վտանգուած»ի կարգավիճակով: Ճի՛շդ է, ինչպէս մատնանշեցինք, մեր լեզուն վտանգուած է. ան ենթակայ է կորսուելու վտանգին: Սակայն, մեր լեզուն ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ն չէ որ պիտի պաշտպանէ. պաշտպանութեան ստորագրահաւաքներ կազմակերպելով կամ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ին դիմելով չէ որ պիտի փրկենք մեր լեզուն, ինչպէս վերջերս կ՛իմանանք մեր մամուլի էջերէն: Մեր լեզուն պիտի փրկենք մե՛ր սեփական միջոցներով:
Ինչ կը վերաբերի մեր միջոցներուն, սոսկ դժգոհութիւն արտայայտելով, քննադատական յօդուածներ ստորագրելով, դասախօսութիւններ տալով եւ կամ համագումարներ կազմակերպելով չէ որ պիտի կարենանք հիմնական լուծումներ գտնել մեր լեզուի նահանջին: Անկասկած նման քայլեր կարեւոր են սփիւռքը սթափումի մղելու, ահազանգ հնչեցնելու եւ ինքնագիտակցութեան առաջնորդելու համար: Սակայն, յիշեալ միջոցները երբեք բաւարար չեն: Մատը պէտք է վէրքին վրայ դնել` ինչպէս կ՛ըսէ մեր ժողովուրդը: Ձեւէն անդին խորքին, մակերեսէն անդին էութեան, պարագայականէն անդին մնայունին հարկ է կառչիլ: Նման բարդ ու համահայկական խնդիրներ կը կարօտին լուրջ, գիտական ու համապարփակ քննարկումներու ու ուսումնասիրութիւններու եւ երկարաշունչ գործընթացներու:
Արդարեւ, կար ժամանակ, երբ պայքարեցանք ցեղասպանութենէն ճողոպրած սերունդին մօտ յամեցող թրքախօսութեան դէմ ըսելով` թրքերէն խօսողին հայերէ՛ն պատասխանէ: Այսօր թրքերէն խօսող գրեթէ չկայ. սակայն անգլերէն, ֆրանսերէն, սպաներէն, փորթուգալերէն, յունարէն, արաբերէն, պարսկերէն, գերմաներէն եւ այլ լեզուներ խօսող, դժբախտաբար միշտ խօսող, մեր ազգի զաւակներու թիւը հետզհետէ կը բազմանայ: Ի՞նչ պիտի ըսենք անոնց ու մանաւանդ ի՞նչ պիտի ընենք` դէպի օտար լեզու ընթացող թափը գէթ դանդաղեցնելու համար:
Ամէն բանէ առաջ մարդուժի պատրաստութիւնը կը նկատենք խիստ կենսական: Առաքելութիւն մը գիտակից ու նուիրեալ առաքեալներով կը կատարուի: Առանց մարդուժի մեր տրամադրութեան տակ գտնուող բոլոր տեսակի կարելիութիւնները փաստօրէն կը դառնան անիմաստ: Մարդուժ ըսելով կը հասկնանք ուսուցիչ, հայագէտ, լեզուագէտ:
Արեւմտահայերէնի եւ յարակից հայագիտական նիւթերու դասաւանդումը մեր դպրոցներուն մէջ այլեւս դուրս պէտք է գայ ժամանակավրէպ դրութենէն ու պարագայական կարգավիճակէն: Նոր ծրագիրներու, նոր մեթոտներու ու նոր դասագիրքերու մշակումը, բնականաբար միշտ պահելով միջուկն ու ոգին, անյետաձգելի հրամայական մըն է:
Արեւմտահայերէնի քերականական օրէնքներու պարզացումն ու յստակեցումը, օտար բառերու ու ոճերու ստեղծած խառնակ վիճակին մաքրազտումը, ինչպէս նաեւ արեւելահայերէնի պատկանող բառերու ու դարձուածքներու սխալ գործածութեան սրբագրումը կը կարօտին լուրջ ուսումնասիրութեան ու համապատասխան քայլերու:
Ու տակաւին, արդի արհեստագիտութեան ընծայած լայն կարելիութիւններուն ճիշդ օգտագործումը մեր ընտանիքներուն, դպրոցներուն ու կառոյցներուն մէջ մեծապէս պիտի նպաստէ մեր լեզուի բիւրեղացման ու նաեւ անոր միշտ ու ճիշդ գործածութեան:
Այս բոլոր միջոցառումներուն աղբիւրը, ենթահողն ու մղիչ ուժը ազգային գիտակցութեան վերազարթօնքն է: Արդարեւ, սփիւռքի մեր ժողովուրդի զաւակները պէտք է գիտակցին, թէ հայկական ոգին ու ազգային գիտակցութիւնը անկասկած կենսական են ինքնութեան պահպանման մեր ամէնօրեայ պայքարին մէջ, սակայն բաւարար չեն: Հայերէնը հայուն արիւնն է. առանց այդ արեան կանոնաւոր շրջագայութեան սփիւռքի հայութեան մարմինը պիտի հիւծի ու անշնչանայ: Հայերէնը հայ մարդուն ինքնագիտակցութեան կենսատու աղբիւրն է ու ինքնապաշտպանութեան ամուր բերդը. առանց հայ լեզուին սփիւռքի հայը պիտի կտրուի իր արմատներէն, պիտի պարպուի իր էութենէն:
Սփիւռքի վերարժեւորումն ու վերակազմակերպումը` մեր կառոյցներուն վերանորոգումով, մեր գաղութներու մարդուժին մէկտեղումով, հաւաքական աշխատանքի ծրագրումով ու Հայաստան – սփիւռք գործակցութեան ծաւալումով վստահաբար մեծապէս պիտի նպաստէ արեւմտահայերէնի առողջ պահպանման ու լայն գործածութեան:
Արեւմտահայերէնի փրկութիւնը համահայկական խնդիր է ու առաջնահերթութիւն: Ներկայ համագումարը արթնութեան կոչ մըն է, ինքնագիտակցութեան հրաւէր մը եւ արեւմտահայերէնի պաշտպանութեան համար յստակ ու համապարփակ ռազմավարութիւն մը ճշդելու առաջնորդող գործնական քայլ մը:
Եկէք ա՛յս յանձնառութեամբ ու հեռանկարով լծուինք աշխատանքի:

ԱՐԱՄ Ա. ԿԱԹՈՂԻԿՈՍ

ՄԵԾԻ ՏԱՆՆ ԿԻԼԻԿԻՈՅ

Community Support Sought for Taniel Varoujan Armenian School in Chicago

2011-08-26T13:55:00.001-04:00

Severe storms on July 23, 2011 inflicted serious damage to the Taniel Varoujan Armenian School in Chicago. The school, which depends on the All Saints Armenian Church of Glenview, was flooded with a foot of water, which included sewage that ruined many essential materials used in the school operation. The water was pumped out with the help of many members of the community. The school was also cleaned and disinfected, making it suitable for the start of the 2011-2012 academic year on Saturday, September 17, 2011.

Some items were recovered, but the list of losses is significant, including brand-new computers, copy machine and printer, two projectors, cabinets and bookshelves, floor mats, storage cabinets, metal organizers, children games, textbooks and storybooks, instructional materials, etcetera.

The School Board and administration have asked for the support of the community to help cover the costs of these resources. Any donation will be much appreciated.

Please mail your generous contribution to the following address:

Taniel Varoujan Armenian School

1701 N. Greenwood Road

Glenview, IL 60026

Օգնութեան կոչ ի նպաստ Շիքակոյի «Դանիէլ Վարուժան» դպրոցին

2011-08-26T13:54:00.000-04:00

Շաբաթ, Յուլիս 23ին, Շիքակոյի «Դանիէլ Վարուժան» հայկական վարժարանը, որ կը գործէ Ամենայն Սրբոց եկեղեցւոյ ծիրին մէջ, հեղեղի ենթարկուած է՝ փոթորիկի մը պատճառով, շրջակայքի ուրիշ շատ մը տուներու եւ հաստատութիւններու նման։

Դպրոցին կրած լուրջ վնասները պատճառ դարձած են, որ վերամուտը յետաձգուի Շաբաթ, Սեպտեմբեր 17ին։

Նիւթական վնասները բաւական զգալի է։ Դպրոցին կարեւոր պիտոյքներուն մեծ մասը բոլորովին փճացած է կամ վնասուած (՚գիրք, դասագիրքեր, քարտէսներ, զարդարանքներ ու տարազներ, համակարգիչներ, պատճէնահանումի մեքենայ, խաղեր, պահարաններ, եւ այլն), մինչեւ իսկ՝ դպրոցին հին արխիւները։

Խնամակալ մարմինն ու տնօրէնութիւնը որոշած են դիմել գաղութի օգնութեան, որպէս կարելի ըլլայ վնասները դարմանել։

Նուիրատուները կրնան իրենց յատկացումները ուղարկել հետեւեալ հասցէին.

Taniel Varoujan Armenian School

1701 N. Greenwood Road

Glenview, IL 60026

Third All-Diaspora Educational Conference Dedicated to Western Armenian Language

2011-08-25T14:20:00.002-04:00

On Thursday, August 18, 2011, the third in a series of conferences on Ärmenian education, titled “Challenges and Prospects for Western Armenian," opened at St. Mary’s Monastery in Bikfaya. The conference was organized by the Catholicosate of Cilicia under the sponsorship of His Holiness Aram I. Armenian language specialists from Armenia, Europe, Lebanon, North and South America, Syria, Turkey and other countries of the Middle East were invited to the conference.

Mr. Jirair Tanielian welcomed the participants on behalf of the organizing committee. He then invited His Holiness Aram I to make the keynote speech. After his opening prayer, Catholicos Aram stated that the purpose of the meeting was to identify oreign expressions that are commonly used in Western Armenian and propose plans to safeguard the language. He went on to say, “We need to prepare linguists and teachers of the Armenian language who will study the foreign words, analyze their usage and propose solutions. We should preserve our language because it is our lifeline. Without the Armenian language our diaspora communities would disappear.”

The second speaker, Mr. Levon Ananian, President of the Writers Association of Armenia, said that the conference was also significant for Armenia because modifications in Western Armenian would also impact Eastern Armenian.

The conference then continued with presentations from participants. During the first day they discussed four themes: “Use of Different Armenian Grammar Books to Teach Armenian Language,” “Need to Prepare a Special Curriculum to Teach Armenian in the Diaspora,” “Preparation of New Textbooks and Dictionaries for Western Armenian” and “Training Teachers for Studies in Armenology.”

A lively discussion followed each presentation. Divergences surfaced because of different contexts in Diaspora and Armenia. A group of listeners was entitled with the task of recording the discussions and presenting the conclusions and recommendations of the conference.

On Friday, August 19, 2011, conference participants sought to identify challenges and highlight future prospects for Western Armenian. They considered four topics: impact of foreign languages and cultures on Western Armenian; influence of Eastern Armenian language on Western Armenian thought and writings; influence of non-Armenian literature on current Western Armenian literature, and revival of Western Armenian.
During the plenary discussion, the participants determined that they could not arrive at a consensus because of the contextual differences of their various communities.
After hearing the arguments, His Holiness Aram I summarized the day as follows: “We should be pragmatic. It will not be easy to find a common response to meet the challenges posed to Western Armenian today. We should continue working. Safeguarding western Armenian concerns the diaspora; therefore, I urge our linguists, educators, writers, editors, and all people in the media living in the Diaspora to join efforts and propose a multi-faceted plan to render Western Armenian relevant to our people in the Diaspora.”
On the third day of the conference, participants discussed two topics: how the Church, family and community organizations may preserve Western Armenian language, and how computer technology can be used in teaching Western Armenian.
After the plenary discussion, the "listeners" presented the draft report with recommendations for general discussion. Before closing the conference, His Holiness Aram I announced the creation of a council of linguists to revitalize the western Armenian language. The council’s mission will be to standardize the use of Western Armenian in publications. He then thanked Dr. Zaven Yegavian, Director of the Armenian Section of Calouste Gulbenkian Foundation, for his contribution to the organization of the conference. The Catholicos also thanked the participants for their valuable contributions.
The final report and recommendations will be made available to the media soon.

Յայտարարութիւն համասփիւռքեան Կրթական Գ. Համագումարի

2011-08-24T09:55:00.003-04:00

Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Արամ Ա. Կաթողիկոսի նախագահութեամբ, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան նախաձեռնութեամբ եւ «Գալուստ Կիւլպէնկեան» հիմնարկութեան հայկական բաժանմունքի գործակցութեամբ գումարուած համասփիւռքեան Կրթական Գ. Համագումարը (Պիքֆայա, 18-20 օգոստոս 2011), իր եռօրեայ աշխատանքներուն աւարտին, հիմնուելով 10 նիստերու ընթացքին ներկայացուած 30 զեկուցումներուն, կատարուած քննարկումներուն եւ առաջարկներուն վրայ, յանգեցաւ հետեւեալ եզրակացութեանց.

Հայախօսութեան նահանջին առաջքը առնելու եւ արեւմտահայերէնի անաղարտ պահպանումն ու զարգացումը ապահովելու համար`

Ա.- ԿՐԹԱԿԱՆ ՀԱՄԱԿԱՐԳԻՆ ՈՒՂՂՈՒԹԵԱՄԲ`

1.- Հայերէնի ուսուցման եւ հայեցի դաստիարակութեան խայտաբղէտ պայմանները նկատի առնելով` կը շեշտենք ընդհանուր քաղաքականութեան եւ ծրագիրի մը ճշդումի անհրաժեշտութիւնը, ի մտի ունենալով այն իրողութիւնը, որ զուտ կրթական-դպրոցական տագնապ մը ըլլալու կողքին հարցը նաեւ կ՚ընդգրկէ հանրային դաստիարակութեան անհրաժեշտութիւնը:

2.- Ուսումնական-կրթական վերոնշեալ համասփիւռքեան ծրագիրը պիտի կազմէ հիմքը` հայագաղութներու ուսումնական ծրագիրներու մշակումին:

3.- Արդէն օտարացած եւ օտարացման վտանգին ենթակայ նորահաս սերունդներու հայախօսութիւնն ու հայկական ինքնութիւնը մշակելու համար, անհրաժեշտ կը գտնենք պատրաստել գիտակից հայը կերտող հայ լեզուի, հայոց պատմութեան, կրօնի եւ յարակից նիւթերու տպագիր եւ ելեկտրոնային դասագիրքեր, որոնց չափ կարեւոր են զանոնք դասաւանդող ուսուցիչները:

4.- Տարբեր միջավայրերու եւ պայմաններու մէջ գործող հայկական վարժարաններուն տպագիր եւ ելեկտրոնային հայերէն դասագիրքերու պատրաստութիւնը վստահիլ սփիւռքահայ մասնագէտներէ կազմուած խմբագրական կազմերու:

5.- Հայեցի ոգի փոխանցելու եւ հայերէնաւանդ նիւթերու ուսուցման ի սպաս, առաւելագոյն չափով անյապաղ օգտագործել արդի արհեստագիտութիւնը` համակարգիչ, համացանց, խտասալիկ եւ յարակից բոլոր միջոցները:

6.- Հայ լեզուի եւ հայերէնաւանդ նիւթերու ուսուցիչներուն նկատմամբ ցուցաբերել իրենց կոչումին եւ առաքելութեան համապատասխան արժեւորում եւ գնահատում, հետամուտ ըլլալով, որ ուսուցիչին պատրաստութեան եւ մնայուն վերաորակաւորման տրուի յատուկ կարեւորութիւն:

7.- Դասագիրքերուն այլազանութիւնը բարիք դարձնելու համար, անհրաժեշտ պայման է, որ անոնց միջեւ պահպանուի հիմնական ներդաշնակութիւն` առաջնորդուելով ուսումնական-կրթական համասփիւռքեան ընդհանուր ծրագիրէն:

Բ.- ԱԶԳԱՅԻՆ ՀԱՆՐԱՅԻՆ ԿԵԱՆՔԻՆ ՄԷՋ`

1.- Հայ ընտանիքը բացարձակ արժէք է. թէ՛ մանուկին կազմաւորման եւ թէ՛ չափահաս կեանքի ընթացքին հայ ընտանիքը հայախօսութեան եւ հայեցիութեան հիմնական առաջին կռուանն է, ինչ որ արեւմտահայերէնի անաղարտ պահպանման գործին մէջ մեծ պատասխանատուութիւն կը դնէ հայ ծնողներու ուսերուն:

2.- Նորահաս սերունդի հոգեմտաւոր զարգացումը արեւմտահայերէնի անաղարտ պահպանութեամբ հունաւորելու գործին մէջ հայ եկեղեցին ունի յատուկ դերակատարութիւն:

3.- Հայախօսութեան եւ հայեցիութեան կեանքի դպրոց հայ մամուլը, արեւմտահայերէնը աղճատումներէ եւ օտարաբանութիւններէ զերծ պահելու պայքարին մէջ, ունի յառաջապահ առաքելութիւն:

4.- Արեւմտահայ գրականութեան աւանդներուն վերանորոգումը հիմնական կարեւորութիւն ունի` անթերի եւ գեղեցիկ արեւմտահայերէնը մեր ժողովուրդին սիրելի դարձնելու, զայն ինքնարտայայտութեան առօրեայ միջոցի վերածելու եւ զարգացման հունով յառաջ մղելու մէջ:

5.- Համագումարի ընթացքին արծարծուած հարցերը, մտահոգութիւնները եւ որոշումները պէտք է տանիլ ժողովուրդին եւ կրթական-մշակութային պատասխանատու մարմիններուն, որպէսզի իրենք նաեւ մասնակից դառնան քննարկումներուն եւ հարցերու լուծման գծով բերեն իրենց գործօն մասնակցութիւնը:

6.- Մեկնելով վերոնշեալ կէտերէն` համագումարը որոշեց կոչ ուղղել սփիւռքահայ մամուլի եւ զանգուածային լրատուութեան միջոցներուն, որպէսզի նահանջ եւ ընկրկում չթոյլատրեն արեւմտահայերէնի անաղարտ պահպանման ճակատին վրայ: Նաեւ` կոչ ուղղել հայրենի մամուլի եւ զանգուածային լրատուութեան պատասխանատուներուն, յատկապէս հեռատեսիլի կայաններու ղեկավարներուն, որպէսզի դէպի Սփիւռք հեռասփռուող իրենց հաղորդումներուն եւ հրապարակումներուն մէջ, նախանձախնդիր ըլլան հայերէնի անաղարտ պահպանման` օտարաբանութեանց եւ աղճատումներուն առաջքը առնելով, հայացման ճիգին հիմնական եւ առաջնահերթ կարեւորութիւն ընծայելով:

Այս բոլոր ուղղութիւններով ծրագրուած գործնական եւ հետեւողական նպատակասլաց աշխատանք տանելու մարտահրաւէրներուն առջեւ կանգնած է Սփիւռքը: Արդէն իսկ կատարուող աշխատանքներուն կամ առկայ կառոյցներուն յաւելեալ աշխուժութիւն տալու հրամայականը շեշտուած է: Նոյնպէս շեշտուած է սուր պահանջը հայերէնագէտ որակաւոր մարդուժի պատրաստութեան եւ արեւմտահայերէնի անաղարտ պահպանման զէնքերու արդիականացման: Շեշտուած է մա՛նաւանդ արեւմտահայերէնի պաշտպանութեան պայքարի ամբողջ ճակատը հեղինակաւոր խորհուրդի մը պատասխանատուութեան յանձնելու անյետաձգելի անհրաժեշտութիւնը:

Առ այդ, կ՛առաջարկենք Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Ս. Աթոռոյն գահակալ Արամ Ա. վեհափառ հայրապետին, որ իր նախաձեռնութեամբ եւ բարձր հովանաւորութեամբ, գործակցաբար մեր հաւաքական կեանքը ղեկավարող կրթական եւ մշակութային համասփիւռքեան ուժերուն, կեանքի կոչէ արեւմտահայ հայագէտներէ, վաստակաշատ մանկավարժներէ եւ մտաւորական հեղինակութիւններէ կազմուած մարմին մը` ԱՐԵՒՄՏԱՀԱՅԵՐԷՆԻ ՊԱՇՏՊԱՆՈՒԹԵԱՆ ՀԱՄԱՍՓԻՒՌՔԵԱՆ ԽՈՐՀՈՒՐԴԸ:

ՀԱՄԱՍՓԻՒՌՔԵԱՆ ԿՐԹԱԿԱՆ Գ. ՀԱՄԱԳՈՒՄԱՐ

Պիքֆայա, 20 Օգոստոս 2011

Կրթական Գ. Համագումարի եզրափակումը

2011-08-23T10:01:00.000-04:00

Շաբաթ, 20 Օգոստոս 2011-ին, Պիքֆայայի Ս. Աստուածածին վանքին մէջ եզրափակուեցաւ համասփիւռքեան Կրթական Գ. Համագումարը` հովանաւորութեամբ Արամ Ա. Կաթողիկոսի եւ կազմակերպութեամբ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան, գործակցութեամբ «Գալուստ Կիւլպէնկեան» հիմնարկութեան հայկական բաժանմունքին:

Նախքան եզրափակման նիստը, գումարուեցան Թ. եւ Ժ. նիստերը, որոնք դարձեալ ունէին իրենց օրակարգերը` նուիրուած արեւմտահայերէնի պահպանման կենսական հարցին:

Թ. նիստը քննարկեց «Եկեղեցւոյ, հայ ընտանիքի եւ ազգային կառոյցներուն դերը արեւմտահայերէնի պահպանման ու բիւրեղացման մէջ» նիւթը: Նիստը վարեց Վերա Թահմազեան, իսկ այդ մասին զեկուցումներ ներկայացուցին Գրիգոր Ծ. վրդ. Չիֆթճեան, Սեդա Խտըշեան` Լիբանանէն, եւ Ժիրայր Ռէիսեան` Սուրիայէն:

Զեկուցաբերները եկեղեցւոյ, ընտանիքին ու ազգային կառոյցներուն շրջապատին մէջ հայոց լեզուն բիւրեղացնելու առաջարկներուն հետ ցոյց տուին այն պատճառները, որոնց հետեւանքով աղաւաղման ու կորստեան վտանգին կ՛ենթարկուի արեւմտահայերէնը: Սեդա Խտըշեան եւ Ժիրայր Ռէիսեան յատկապէս քննարկումի ենթարկեցին հայ ընտանիքին եւ մեր կառոյցներուն մէջ բծախնդրութիւն ցուցաբերելու հրամայականը: Նիստի ընթացքին խօսք առաւ նաեւ Հերա Իսկենտերօղլու` Թուրքիայէն, որ յատկապէս Պոլսոյ հայկական վարժարաններուն լեզուամակարդակին իրավիճակը ներկայացուց:

Վերջին` Ժ. նիստով քննարկուեցաւ ներկայ արհեստագիտութեան այս գծով բերելիք նպաստին այժմէական հարցը: Օրակարգի նիւթն էր «Արդի արհեստագիտութեան սփիւռքահայ վարժարաններուն մէջ օգտագործման ընդհանուր ծրագիրի մշակում եւ մարդուժի պատրաստութեան հարց»ը: Նիստը վարեց Արմէն Իւրնեշլեան` Լիբանանէն, իսկ զրոյցին մասնակցեցան Մինաս Հանսքէհեան` Լիբանանէն, Մաթիկ Էպլիղաթեան` Սուրիայէն եւ Արծիւ Տէր Խաչատուրեան` դարձեալ Լիբանանէն: Զրոյցին մասնակիցները ներկայացուցին այն կարելիութիւնները, որոնք արդի արհեստագիտութիւնը կ՛ընձեռէ մեզի, մեր լեզուն աւելի արագ, աւելի դիւրին ու նոր սերունդին աւելի մատչելի կերպով սորվեցնելու: Համակարգիչի, համացանցի ու լսատեսողական բոլոր միջոցներու օգտագործումը, անժխտելի ներկայութիւն են արդի մարդու կեանքին մէջ, որոնց լայնօրէն գործածութիւնը մեր վարժարաններուն մէջ իր դրական ազդեցութիւնը պիտի ունենայ:

Յետմիջօրէին, եզրափակիչ նիստով, մասնակիցները նախ ունկնդրեցին բանաձեւուած այն մտածումները, որոնք երեք օրերու վրայ տարածուած համագումարին ընթացքին հնչած էին ժողովասրահին մէջ եւ որոնք հիմքը պիտի կազմեն խմբագրուելիք յայտարարութեան: Ապա, մասնակիցներուն դիմեց Արամ Ա. Կաթողիկոս` երեք օրերու իր ստացած տպաւորութեան տակ իր եզրափակիչ խօսքը արտասանելու: Վեհափառը ոչ միայն անդրադարձաւ եռօրեայ համագումարի աշխատանքներուն ու առաջարկներուն, այլեւ նախորդ համագումարներէն յամեցող առաջարկներուն, որոնք նոր իրագործումներու ճամբով պէտք է իրենց նպաստը բերեն ընդհանրապէս հայապահպանման ու հայեցի դաստիարակութեան եւ ի մասնաւորի արեւմտահայերէնի բիւրեղացման գործին:

Եզրափակման հանդիսաւոր պահուն, ընդառաջելով համագումարի մասնակիցներու փափաքին, Վեհափառը Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան հովանաւորութեան տակ հիմնեց «Արեւմտահայերէնի Պաշտպանութեան Խորհուրդ»ը: Սոյն խորհուրդը, որ բաղկացած պիտի ըլլայ լեզուի մասնագէտներէ, յատուկ կանոնագրութեամբ պիտի գործէ` համակարգելով այն հարցերը, որոնք առնչուած են արեւմտահայերէնին` հրատարակութեանց ճամբով եւ այլ միջոցներով իրագործուող:

Վեհափառը այս առիթով իր բարձր գնահատանքն ու շնորհակալութիւնը յայտնեց Լիզպոնի «Գալուստ Կիւլպէնկեան» հիմնարկութեան հայկական բաժանմունքին ու անոր ժրաջան տնօրէն դոկտ. Զաւէն Եկաւեանին` համագումարի իրականացման համար կատարած անդուլ ճիգին համար: Վեհափառը գնահատեց նաեւ բոլոր մասնակիցները, թէ՛ Լիբանանէն եւ թէ՛ արտասահմանէն, որոնք սիրայօժար եկած էին մայրավանք` իրենց մտահոգութեան հետ նաեւ նորանոր առաջարկներով լուծում որոնելու Սփիւռքի համար անժամանցելի այս հարցին:

Նշենք նաեւ, որ եզրափակման օրը տեղի ունեցաւ խրախճանք` ի պատիւ բոլոր մասնակիցներուն, որոնք երեք օրերու հեւքոտ աշխատանքը մասամբ շարունակեցին խրախճանքի զուարթ միջոցին` նորանոր ծրագիրներու փոխանակումով:

Կրթական Գ. համագումարին երկրորդ օրը

2011-08-22T10:10:00.000-04:00

Ուրբաթ, 19 Օգոստոս 2011-ին շարունակուեցաւ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան կողմէ կազմակերպուած ու Արամ Ա. Կաթողիկոսի բարձր հովանաւորութիւնը վայելող համասփիւռքեան Կրթական Գ. Համագումարը՝ Պիքֆայայի Ս. Աստուածածին վանքին մէջ, քննարկումի սեղանին վրայ դնելով արեւմտահայերէնը իր բոլոր հարցերով ու իր շուրջ ստեղծուած մտահոգութիւններով:

Սփիւռքի զանազան գաղթօճախներէն ժամանած հոգեւորականներ, մտաւորականներ, տնօրէններ եւ ուսուցիչներ, մամլոյ խմբագիրներ, դասագիրքերու հեղինակներ եւ պատրաստութեան աշխատանքով զբաղող մանկավարժներ գործնական ներդրում ունեցան համագումարի աշխատանքներուն մէջ` իրենց փորձառութիւնը ի սպաս դնելով:

Համագումարը իր երկրորդ օրուան աշխատանքներուն սկսաւ առաւօտեան ժամը 9:30-ին գումարելով իր Ե. նիստը` «Օտար միջավայրերու բառապաշարի, շարահիւսութեան, արտայայտչաձեւերու եւ լեզուամտածողութեան ժխտական անդրադարձը Սփիւռքի գաղութներու խօսակցական արեւմտահայերէնին վրայ» նիւթով: Նիստը վարեց Արտա Ճեպեճեան, իսկ այս մասին զեկուցումներ ներկայացուցին Միհրան Քիւրտօղլեան` Յունաստանէն, Պարոյր Աղպաշեան` Լիբանանէն եւ Սարգիս Կիրակոսեան` դարձեալ Լիբանանէն: Զեկուցումներուն լոյսին տակ տեղի ունեցող քննարկումները, ախտաճանաչումներէն անդին անցնելով, միշտ եղան ծրագրաւորման առումով արժէքաւոր` լեզուի պահպանման ու մաքրազտման յառաջիկայ քայլերը նշելով:

Զ. նիստը տեղի ունեցաւ կէսօրէ առաջ ժամը 11.30-ին «Օտար լեզուներու եւ արեւելահայերէնի ազդեցութիւնը գրաւոր ու բանաւոր մամուլին մէջ` իբրեւ բառապաշար, շարահիւսութիւն, արտայայտչաձեւ եւ լեզուամտածողութիւն» նիւթով: Նիստը վարեց Վիգէն Աւագեան, իսկ զեկուցաբերներն էին Նազարէթ Պէրպէրեան` Յունաստանէն եւ Խաչիկ Շահինեան` Սուրիայէն:

Արեւելահայերէնի ու արեւմտահայերէնի փոխադարձ անհաւասար գործածութիւնը հայ մամուլին ու ընդհանրապէս խօսակցութեան մէջ, կազմեցին սոյն օրակարգի քննարկումի նիւթերը: Մէկուն հզօրացումը ի հեճուկս միւսին, վճռադրոշմ ազդեցութիւն ունեցան սփիւռքեան զանգուածներու վրայ: Հայաստանեան շուկայական հրապարակագրութեան արագ տարածումը, հայերէնագիտութեան անիմացութեան պատճառով շուտով որդեգրուեցաւ սփիւռքեան մամուլին կողմէ, ինչպէս նաեւ ներառնուեցաւ մեծ զանգուածներու բանաւոր թէ գրաւոր լեզուին մէջ` իբրեւ արտայայտչաձեւ եւ բառապաշար:

Է. նիստը յատկացուեցաւ «Օտարաբանութեան եւ արեւելահայերէնի ազդեցութիւնը եւ արեւմտահայ ժամանակակից գրականութեան ներկան» նիւթին: Նիստին ատենապետութիւնը վարեց Ահարոն Շխրտըմեան, իսկ այս մասին մասնագիտական զեկուցումներ ներկայացուցին Յակոբ Պալեան` Լիբանանէն, Արամ Սեփեթճեան` դարձեալ Լիբանանէն, իսկ Վարդան Մատթէոսեան` Միացեալ Նահանգներէն անձամբ չկարենալով մասնակցութիւն բերել, գրաւոր ուղարկած էր իր զեկուցումը, զոր կարդաց Անժել Միսիսեան:

Համագումարի աշխատանքային երկրորդ օրուան վերջին` Ը. նիստին նիւթն էր «Խօսակցական ու գրաւոր արեւմտահայերէնի բիւրեղացման ծրագիրի յստակեցումն ու մշակումը»: Շահան Գանտահարեանի ատենապետութեամբ գումարուած այս նիստին ընթացքին, շօշափուած նիւթը տարբեր տեսանկիւններէ դիտելով զեկուցումներ ներկայացուցին Սեդա Տատոյեան` Միացեալ Նահանգներէն, Անդրանիկ Տագէսեան` Լիբանանէն եւ Կարօ Պետրոսեան` դարձեալ Միացեալ Նահանգներէն:

Իւրաքանչիւր նիստի աւարտին բացուող քննարկում կատարողներու ցանկերը բաւարար չեղան գոհացնելու մասնակիցները, որոնք արտայայտուած մտածումներուն լոյսին տակ իրենց ապրած երկիրներու տեղական պայմանները նկատի ունենալով, հասարակաց մարտահրաւէրներ կը փորձէին գտնել` առաջարկուած լուծումներուն պարագային նոյնութիւններ տեսնելու փափաքով: Տեղական գործօնները սակայն կը դժուարացնէին ամբողջական միաձեւութիւն բերելու ճիգը:

Վեհափառը անձամբ նախագահելով գումարուած բոլոր նիստերուն եւ լսելէ ետք արտայայտուած մտահոգութիւնները, առաջարկուած լուծումներն ու անոնց հետեւող հետապնդման աշխատանքներու ծրագիրները, հայրապետական իր խօսքով իւրաքանչիւր նիստի աւարտին զտումը կատարեց իրագործելի եւ հաւանական թուացող առաջարկներուն: Ծրագիրները կեանքի կոչելու իրապաշտ մօտեցումով, կատարեց իր թելադրութիւնները` միշտ ապաւինելով Սփիւռքի սեփական կարողականութեան: Արեւմտահայերէնի կացութիւնը յատկապէս Սփիւռքի խնդիրներէն մին նկատելով, Վեհափառը կոչ ուղղեց սփիւռքահայ բոլոր մասնագէտներուն ի մի խմբելու մեր ազգի մարդուժն ու կարողականութիւնը` դուրս բերելու համար մեր լեզուն կորստեան գուբէն:

Արեւմտահայերէնի հիմնախնդրին քաղաքական նշանակութիւնը

2011-08-19T09:35:00.000-04:00

Համասփիւռքեան Կրթական Գ. Համագումարը, իր նախաձեռնող կողմով, կայացման վայրով, մասնակիցներով եւ արծարծած նիւթերով իրադրային նշանակութիւն ունենալու բոլոր հանգամանքները ունի: Համագումարը, որ նուիրուած է «Արեւմտահայերէնի կացութիւնը այսօր` մարտահրաւէրներ եւ առաջադրանքներ» նիւթին, կոչուած է քննարկելու ամէնէն հրատապ նիւթը, որ կը յուզէ նախ եւ առաջ ամբողջ արեւմտահայ աշխարհը:

Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութիւնը` իբրեւ Սփիւռքի հոգեւոր, ազգային ու մշակութային կեդրոն, բոլոր նախադրեալներն ու հանգամանքները ունի նման համասփիւռքեան եւ շեշտակիօրէն նաեւ` համահայկական տարողութեամբ հարցերու քննարկման եւ մանաւանդ անոնց լուծման մեքենականութիւններու ճշդումի նախաձեռնութիւնները առնելու: Կրթականը համընդհանուր այս առաջադրանքներուն կարեւոր բաղադրիչներէն է, եւ այս պարագային արեւմտահայերէնի պարզած իրավիճակը, դիմագրաւած խնդիրներն ու մանաւանդ զանոնք յաղթահարելու ուղիներու որոնումներն ու համապատասխան միջոցներու որդեգրումը պատմական կարեւորութիւն ներկայացնող ա՛յս միջավայրէն է, որ պէտք է նախաձեռնուին, տնօրինուին եւ ընթացք առնեն:

Լեզուական այս հիմնահարցը անշուշտ ունի քաղաքական խորք: Արեւմտահայերէնը, ինչպէս Արեւմտահայաստանի ու արեւմտահայոց մշակութային տարբեր բնոյթի ժառանգութիւնները ունին նախացեղասպանութիւն եւ յետցեղասպանութիւն իրավիճակներ: Եւ եթէ այսօր միջազգային կազմակերպութիւններ կ՛ահազանգեն արեւմտահայերէնի վտանգուածութեան մասին, կը խօսին անոր նահանջին մասին, ապա խնամքով անուշադրութեան կը մատնեն պատճառահետեւանքային տրամաբանութիւնը` պարզելու համար, որ ե՞րբ եւ ինչո՞ւ սկսաւ իր բնօրրանէն դուրս օգտագործուող հայերէնի այս ճիւղը ապրիլ իր նահանջը: Կամ` արեւմտահայերէնը իր կատարելագործութեան ու բարձրակէտին հասցուցած մտաւորականութեան սերուցքը մէկ գիշերուան մէջ ի՞նչ ճակատագիրի արժանացաւ:

Ահազանգ բարձրացնող միջազգային լեզուագէտներն ու փորձագէտները, եթէ չեն ուզեր քննարկել լեզուի նահանջին տուն տուող պատմաքաղաքական շարժառիթները, ապա բնականաբար կ՛իմաստազրկեն իրենց հնչեցուցած ահազանգները կամ լեզուներու գոյավիճակներուն մասին կատարած դասակարգումները: Արեւմտահայերէնը արեւմտահայ մշակութային ժառանգութեան հասցուած ցեղասպանական հարուածէն զերծ չէ մնացած: Հարուածին ազդեցութիւնը երկարաժամկէտ բնոյթ ունի եւ ահաւասիկ Հայոց ցեղասպանութեան 100-ամեակի սեմին, Ցեղասպանութեան հարուածը կը զգացուի ամենասուր ձեւով:

Ցեղասպանութեան հատուցումի իրաւական թղթածրարի պատրաստութեան ընթացքին իրաւագէտները անպայման նկատի կ՛ունենան այս պարագան եւս եւ այսօրուան իրավիճակին կամ համամարդկային արժէք ներկայացնող լեզուական հարստութեան մը տակաւ նօսրացման երեւոյթին համար գլխաւոր պատասխանատուութեան սիւնին կը գամեն ցեղասպան պետութեան այսօրուան ժառանգորդ Թուրքիան:

Այս առումով ալ, ճիշդ է, որ արեւմտահայերէնի այսօրուան պատկերը նախ եւ առաջ կը յուզէ արեւմտահայ աշխարհը, այսուհանդերձ խնդիրը պէտք է յայտնուի նաեւ Հայաստանի պետութեան ուշադրութեան կիզակէտին: Ի վերջոյ, Հայաստանի Հանրապետութեան սահմանադրութեամբ պետական լեզուն հայերէնն է (եւ ոչ թէ արեւելահայերէնը սոսկ): Եւ հայերէնը պարտի ապրիլ, զարգանալ ու ստեղծագործուիլ իր երկու ճիւղերով: Նկատի ունենալով նաեւ խնդիրին քաղաքական էութիւնը, արեւմտահայերէնի փրկութեան, զարգացման , ծաւալման եւ այս պարագային այսօրուան իրավիճակին քաղաքական պատասխանատուութեան գնահատական տալու աշխատանքները հայրենիք-սփիւռք համակարգաւորեալ աշխատանքի ուղենիշեր կ՛ենթադրեն: Այս տեսակէտէն Հայաստանի գրողներու միութեան նախագահին ներկայութիւնը` համագումարին նման ուղղութեամբ մտածելու տեղի կու տայ:

Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնը իր պատմական առաքելութեան հիման վրայ համախմբած է Ցեղասպանութեան հետեւանքով գոյացած գաղութներու մտաւոր ներուժի ներկայացուցիչները ցեղասպանութեան մէկ կարեւոր հետեւանքին` արեւմտահայերէնին պարզած այսօրուան իրավիճակը քննարկելու եւ խնդիրներուն համապատասխան ու գործնական լուծումներու համար ուղիներ որոնելու եւ ճշդելու:

Այս համախմբումը ինչպէս հոգեւոր ու մշակութային, այնպէս ալ ազգային ու քաղաքական նկատառելի նշանակութիւն ունի: Մանաւանդ` ցեղասպանութեան 100-ամեակին ընդառաջ հիմնական պատասխանատուին պատժելիութեան եւ հատուցման իրաւական թղթածրարի պատրաստութեան համար:

Խմբ. «Ազդակ»

Օգոստոս 19, 2011